گام‌های-نه-چندان-بلند-برای-توسعه-فرهنگی-گلستان-/-نجمه-شمس

گام‌های نه چندان بلند برای توسعه فرهنگی گلستان / نجمه شمس

«گلستان» نام جدید سرزمینی تاریخی است که تا سده هفتم هجری به نام «ایالت گرگان» و از آن پس تا آغاز سده دهم به‌ نام جرجان و از اسفند 1316 «گرگان» نامیده شده است. پژوهش‌های تازه نشان داده که منطقه گرگان از 6000 سال پیش، تمدن قبل از آریایی‌ها را در خود جای داده و مردم آن دیار با سفالگری، بافتن و ساخت ابزارهای سنگی و صیقلی آشنا بوده‌اند. «گلستان» مهد مردان بزرگی چون میربرهان‌الدین محمدباقر استرآبادی، مشهور به «میرداماد» معلم ثالث و متخلص به اشراق، فیلسوف، متکلم و فقیه برجسته دوره صفویه و از ارکان مکتب فلسفی اصفهان است. این استان زیبا و سرسبز شمالی که نیمی از جمعیت کنونی آن روستانشین‌اند، محل سکونت اقوام گوناگون ترکمن، فارس، سیستانی، بلوچ، ترک و قزاق است و با توجه به ویژگی‌های خاص فرهنگی آن باید مورد توجه ویژه قرار گیرد.
مدیر کل کتابخانه‌های عمومی استان گلستان با ابراز ناخرسندی از شاخص‌های کتابخانه‌ای این استان می‌گوید: «اکنون 70 کتابخانه عمومی شامل 50 کتابخانه شهری و 20 باب کتابخانه روستایی در استان داریم که در مجموع 651 هزار نسخه کتاب دارند.»
157 روستا بدون کتابخانه
به گفته سید حسین علوی، زیربنای کلی کتابخانه‌های روستایی فقط 2650 متر مربع است و 157 روستای استان 2000 نفر جمعیت دارند و باید برای ساخت کتابخانه در آنها اقدام شود. برای دسترسی آسان تمام اقشار به منابع مطالعاتی باید ساخت کتابخانه و راه‌اندازی ایستگاه‌های مطالعه محقق شود که با امکانات و بودجه فعلی امکان‌پذیر نیست.» وی با اشاره به اینکه با رشد حداقلی تعداد کتابخانه‌ها و منابع مطالعاتی استان در سال‌های اخیر نمی‌توانیم به اهداف چشم‌انداز بیست‌ساله دست یابیم، می‌افزاید: «اکنون به ازای هر سه نفر اهالی استان، فقط یک کتاب در کتابخانه‌ها داریم که این تعداد، یک‌سوم استاندارد است.» وی با بیان اینکه کتابخانه‌های موجود در استان از حداقل استانداردها برخوردارند، می‌گوید: «اکنون به ازای هر صد نفر جمعیت استان، فقط یک‌وسه‌دهم متر مربع فضای مطالعاتی داریم که باید به هشت متر مربع برسد.» مدیر کل کتابخانه‌های عمومی گلستان، تعداد رایانه‌های موجود در کتابخانه‌ها را 192 دستگاه اعلام می‌کند و می‌گوید: «از همین تعداد اندک هم 80 رایانه از رده خارج‌اند و امکان جایگزینی آنها وجود ندارد.» همچنین مهدی بیکی، مسوول کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد استان گلستان با بیان اینکه 50 کتابخانه روستایی زیر پوشش این نهاد در گلستان فعالند، می‌گوید: «این کتابخانه‌ها با نیروهای مردمی و خودجوش و افتخاری اداره می‌شوند البته سالانه دو کارگاه آموزشی با سرفصل‌های گوناگون برای این نیروهای کتابدار برگزار می‌شوند.»
حال کتابخانه‌های مساجد روستایی خوب است
وی با بیان اینکه تمام کتابخانه‌های مساجد روستایی گلستان به نرم‌افزار مدیریت کتابداری و اینترنت مجهزند، می‌افزاید: «امیدواریم با جلب همکاری بسیج و شورای اسلامی روستا شاهد راه‌اندازی و تجهیز کتابخانه‌های روستایی جدید در استان باشیم. سیاست کانون‌های فرهنگی و هنری مساجد، ارائه تازه‌ترین خدمات فرهنگی به روستاییان است.» از سوی دیگر حجت‌الله نوروزی، مدیر نشر «نوروزی» با بیان اینکه صنعت نشر گلستان با کاستی‌ها و مشکلات بسیاری روبه‌روست، می‌گوید: «بالا بودن قیمت کاغذ و تاخیرهای بیست‌روزه برای ارائه فیپای کتاب از مشکلاتی است که باید برای آن چاره‌اندیشی شود. از سوی دیگر، ناشران استان با مشکل توزیع کتاب مواجه‌اند و مراکز پخش تهران همکاری لازم را با ناشران استان انجام نمی‌دهند. در اوضاع کنونی نمایشگاه استانی کتاب تنها فرصت مغتنم برای ناشران است که کتاب‌های خود را مستقیم به دست مخاطب برسانند. بهتر است نمایشگاه‌ استانی حداقل دو بار در سال برگزار شود تا فرصت ناشران برای مخاطب‌یابی و همچنین زمان در اختیار دانشجویان و فرهنگ‌دوستان شهرستان‌ها برای تامین نیازهای مطالعاتی افزایش یابد.»
کتاب‌های ناشران گلستانی در بن‌بست توزیع
همچنین فرازمحمد سارلی، قدیمی‌ترین ناشرگلستان با هزار عنوان کتاب و مدیر نشر «مختومقلی فراغی» گرگان با بیان اینکه نمایشگاه استانی کتاب یک رویداد ویژه فرهنگی است، می‌گوید: «مخاطب‌یابی و توزیع کتاب مشکل اصلی ناشران شهرستانی از جمله ناشران این استان است که برای رفع آن هنوز دولت تدبیر و امید راهبرد و استراتژی اتخاذ نکرده است. به نظر می رسد که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نظارت کافی را بر حوزه توزیع و نشر اعمال نمی‌کند و ما با مافیای پخش کتاب مواجهیم. همچنین قیمت‌گذاری کتاب از سوی ناشران، معیار خاصی ندارد و این سبب شده دو کتاب با یک موضوع و ناشران متفاوت، دو قیمت کاملا گوناگون داشته باشند. نظارت بر فروش کتاب با قیمت یکسان در سراسر کشور به‌طور قطع در افزایش خرید مصرف‌کنندگان تاثیر بسزایی خواهد داشت.» وی در عین حال تاکید می‌کند: «در یک سال اخیر با پاسخگویی بهتر اداره کتاب به ناشران و تسریع در صدور مجوز چاپ روبه‌رو شده‌ایم ولی هنوز خرید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از ناشران محدود است و صدور مجوز کتاب‌ها بدون در نظر گرفتن اوضاع بومی استان‌ها، متمرکز در تهران و چند استان محدود انجام می‌شود. در اوضاع کنونی چشم امید ناشران استان گلستان به نمایشگاه کتاب دوخته شده که ظاهرا، تنها امتیاز ارائه شده از سوی دولت است.» مجموعه چاپ و نشر مختومقلی فراغی که قدیمی‌ترین خط تولید کتاب در استان گلستان است سال 1376 فعال شده و در دو حوزه استان‌شناسی و ادبیات ترکمن و کتاب‌های دانشگاهی فعالیت می‌کند. احمد خواجه‌نژاد، مدیر نشر «پیک ریحان» گرگان هم با بیان اینکه ناشران گلستان به تسهیلات دولتی نیاز مبرم دارند، می‌گوید: «در اوضاع کنونی که با بحران مخاطب‌یابی و مشکلات توزیع مواجهیم باید سهمیه ناشران شهرستانی از خرید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی افزایش یابد. نمایشگاه استانی به تنهایی نمی‌تواند راهگشای رفع مشکلات ناشران شهرستانی باشد و بحران توزیع را حل نمی‌کند. در عین حال فرصتی برای آشنایی ناشران استان‌های گوناگون با تجربه‌های سایر اصحاب نشر محسوب می‌شود و جای تقدیر دارد.»
وی با بیان اینکه نشر پیک ریحان در مدت 11 سال فعالیت خود 300 عنوان کتاب عرضه کرده است، می‌افزاید: «ارائه تسهیلات خاص به ناشران آثار بومی، آنان را از کتابسازی و عرضه کتاب‌های کمک‌درسی و دانشگاهی تکراری بی‌نیاز می‌کند.»
کتاب‌های بومی حمایت ویژه می‌خواهند
امان‌قلیچ شادمهر، نویسنده و ناشر گنبدی هم با بیان اینکه وضعیت نامناسب نشر و چاپ کتاب در استان گلستان گوشه‌ای از زوایای پنهان محرومیت فرهنگ را نشان می‌دهد، می‌گوید: «ناشران استان گلستان با بحران مخاطب‌ روبه‌رویند. از سوی دیگر، قبلا مجوز کتاب در خود استان صادر می‌شد ولی چندین سال است در تهران صادر می‌شود و این موضوع مشکلاتی را ایجاد می‌کند. همچنین اصلاحیه کتاب‌ها بیش از حد انتظار است. از سوی دیگر تعداد کتابفروشی‌های فعال در استان هم محدود است و بیشتر، از کتاب‌های کمک‌درسی و آموزشی استقبال می‌کنند.»
وی با بیان اینکه کتاب‌های ترکمنی زیاد خریداری نمی‌شوند و در انبارها تلنبار شده‌اند، می‌افزاید: «شمارگان کتاب‌های ناشران استان به 200 نسخه رسیده و تاکنون وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی حمایتی نکرده است.»
همچنین حجت‌الاسلام علی‌اصغر فضیلت، مدیرکل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی گلستان با تاکید بر لزوم چاره‌اندیشی برای مشکلات حوزه نشر استان می‌گوید: «30 ناشر فعال در استان از ابتدای سال جاری 105 عنوان کتاب منتشر کرده‌اند که با وجود رشد نسبی نسبت به مدت مشابه سال گذشته، قابل قبول نیست. اداره ‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گلستان بر اساس قرارداد منعقدشده با موسسه خانه‌کتاب، حمایت از خادمان نشر و نویسندگان را در دستور کار قرار داده است. از سوی دیگر قرار است علاوه بر نمایشگاه استانی کتاب که آذرماه برگزار خواهد شد، نمایشگاهی از آثار بومی ناشران استان در هفته کتاب برپا شود.»
وی با اذعان به آسیب‌های حوزه فرهنگ گلستان بر لزوم سیاست‌گذاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای حمایت خاص از ناشران شهرستانی تاکید می‌کند و می‌افزاید: «اگر اوضاع فعلی تغییر نکند در آینده نزدیک با بحران نشر در استان روبه‌رو می‌شویم.»
فضیلت با بیان اینکه بودجه و اعتبارات فعلی جوابگوی نیازهای فرهنگی استان گلستان نیست، می‌گوید: «بودجه و اعتبار در حوزه فرهنگ یک مشکل جدی است و وقتی گفته می‌شود فرهنگ باید در اولویت نخست قرار بگیرد باید بستر تحقق برنامه‌ها و اهداف فرهنگی با تزریق اعتبار فراهم شود.»
به نظر می‌رسد وضعیت کتابخانه‌ها و حوزه نشر کتاب گلستان در سال‌های اخیر آنچنان که باید با تحولات مثبتی روبه‌رو نشده و چشم‌انداز روشنی ندارد. مسوولان فرهنگی استان هم بر مشکلات اذعان دارند و به دنبال چاره‌اندیشی و برنامه‌ریزی اصولی‌اند. بی‌شک استفاده هرچه بیشتر از ظرفیت خیران و افزایش بودجه و اعتبار حمایتی می‌تواند گامی موثر در رفع آسیب‌های فرهنگی این استان باشد. استان گلستان و شهرستان گرگان با داشتن امکانات و استعدادهای ارزشمند، گذشته تاریخی غنی، هویت فرهنگی و وجود مردمانی نجیب و سختکوش می‌تواند به الگویی از پیشرفت و توسعه تبدیل شود. توجه به ریشه‌ها و مایه‌های فرهنگی، شناخت نیازها، توجه به افکار عمومی و مخاطب‌شناسی از دیگر مواردی‌اند که با اهتمام و جدی گرفتن آن می‌توان زمینه رشد و توسعه گلستان را فراهم کرد.