عزیزالله حاجیمشهدی «مردی که میخواست سلطان باشد» نوشته نصرالله قادری را روایتی فرا واقعگرا از شاهنامه دانست که ضمن وفاداری به بنمایه واقعیت، آن را با بیانی تازه به مخاطب عرضه میکند و نشان میدهد ظالم بخش عمده قدرت خود را از انفعال و پذیرش ما میگیرد.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست رونمایی و نقد و بررسی کتاب «مردی که میخواست سلطان باشد» نوشته نصرالله قادری، دوشنبه (۴ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم برگزار شد. در این نشست عزیزالله حاجیمشهدی؛ مدرس و منتقد سینما و نصرالله قادری؛ نویسنده اثر سخن گفتند. فرزاد فرهوشی؛ مدیر انتشارات وزان، دبیری این نشست را بر عهده داشت.
ظالم قدرت خود را از انفعال ما میگیرد
حاجیمشهدی در این نشست با اشاره به ویژگیهای کتاب «مردی که میخواست سلطان باشد» گفت: این کتاب یک واگویه مجدد اما نو با نگاهی تازه به کل بیان و زبان مورد علاقه حکیم فردوسی است؛ اما هرگز یکبهیک یا نمابهنما با داستانهای شاهنامه انطباق ندارد. در جاهایی حتی فراتر از آن حرکت میکند و ذهن خواننده را به وجد و شوری وا میدارد.
وی افزود: من عنوان فرا واقعگرایی را در مورد کتاب قادری به کار میبرم؛ کتابی که ضمن وفاداری به بنمایه واقعیت، آن را دگرگون میکند و در لباس نو و با بیان نو و مناسبات نو به خواننده عرضه میکند.
این منتقد ادبی درباره نکته روانشناختی این اثر توضیح داد: چرا ما همیشه فکر میکنیم ظالم موجودی است که در برابر ما ایستاده و از ازل و ابد به عنوان متجاوز به حریم ما فعال است و کاری نمیشود کرد؟ قادری در کتابش میگوید این ظالم بخشی از ظلم را شکل میدهد و بخش عمده کار را انفعال من و شما، پذیرا بودن آن ظلم و پذیرنده بودن آن ظالم شکل میدهد. ما تا روزی که این انعطاف، نرمش و نرمخویی ابلهانه را داریم که به صاحبان قدرت توان بیشتر میبخشیم، عملاً هر کدام به سهم خود به این خودکامهها جان تازه میدهیم.
وی ادامه داد: قادری با طرح همین پرسش، شجاعت ویژه خود را در این کتاب نشان میدهد؛ برای رهایی و خلاص شدن آدمها از چنگ خودکامگان و شرایط نابهنجاری که جامعه به آنها تحمیل میکند. او آدم را موجودی منفعل و صرفاً پذیرنده نمیبیند و او را انسانی کنشگر و فعال معنا میکند. این نگاه در کتاب بسیار اهمیت دارد.
تاثیرپذیری آگاهانه از ابوتراب خسروی
این منتقد ادبی درباره زبان کتاب گفت: من فکر میکردم یکی دیگر از کتابهای تازه ابوتراب خسروی را میخوانم که زبانش را بسیار دوست دارم. جملههای کوتاه و کمینهگرایی در نوشتههای قادری بسیار دلنشین است و سلاسلت و روانی آن مانند رودخانهای است که خواننده را با موجهای نرم پیش میبرد. اینکه یک نویسنده بگوید با افتخار تلاش میکنم شبیه فلان نویسنده بنویسم، فروتنی میخواهد و این از امتیازهای کار قادری است.
وی افزود: همان شادی و سرخوشیای که در سراسر شاهنامه جریان دارد، در این کتاب نیز دیده میشود. اینکه ۱۶ پسر از ۱۷ پسر خوراک مارهای روی شانههای ضحاک میشوند، تراژدی دردناکی است، اما قهرمان با امید تمام توانش را برای اعتراض جمع میکند. ما همیشه باید مطالبهگر باشیم.
حاجیمشهدی ادامه داد: در کتاب رگهای از دینباوری نیز دیده میشود، اما به نظر من حتی در این بخش هم نیاز به نوری تازه و رنسانسی وجود دارد. من از کلام امام حسین (ع) این جمله را بسیار شنیدهام: الان تو باید خودت را نجات بدهی. این حرف مهمی است. اگر این مفهوم درک شود، بسیاری از گرفتاریهای جامعه ما در حوزه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و همچنین روابط و مناسبات خانوادگی حل میشود.
تکثر خوانشها؛ از حافظ تا کتاب قادری
این منتقد ادبی با مثال آوردن از بیت «یوسف گمگشته باز آید به کنعان غم مخور» گفت: این بیت برای مادری که فرزندش در جنگ اسیر شده، برای کودکی که منتظر دوچرخه است و برای دختری که در آستانه ازدواج است، برداشتهای متفاوتی دارد. شدت و ضعف این برداشتها متفاوت است، اما هیچیک از آنها این بیت را به ناامیدی تفسیر نمیکند. بین درونمایه اثر و آدمهایی که درک متعادل و متعارفی دارند، تفاوتی وجود ندارد و فقط شدت و ضعف این لذت و علم با هم فرق میکند.
وی با اشاره به تیراژ پایین کتاب گفت: کتاب «مردی که میخواست سلطان باشد» فقط ۷۰ نسخه چاپ شده است، اما دستکم ۷۰۰ نفر نقد من را در پایگاه سینما سینما و صفحات فضای مجازیام خواندهاند و کنجکاو شدهاند که این کتاب را تهیه کنند. کوچکترین کنش و واکنش هنرمندان و منتقدان در فضای مجازی بازتابهای مثبتی دارد. من نقد کاملی برای این کتاب نوشتهام و حاضرم آن را در اختیار کسانی که به آن دسترسی ندارند، قرار دهم.
حاجیمشهدی در بخش دیگری از سخنان خود، با طرح این پرسش که «چه باید کرد تا یک داستان فرا واقعگرا با وجود فاصله گرفتن ظاهری از واقعیت عینی، از باورپذیری هنری نیز برخوردار باشد؟»، هفت توصیه به نویسندگان این حوزه ارائه کرد.
وی گفت: نخستین نکته این است که خیالپردازی را با رویاپردازی اشتباه نگیریم. رویا بسیار ارزشمند است و شاید سرچشمه بسیاری از خلاقیتها و اختراعهای مهم صنعتی و فنی در دنیا بوده است. رویای پرواز بود که باعث شد پریدن تجربه شود، اما رویا هم نمیتواند بیحسابوکتاب باشد و باید پیوستگی و منطق روایی داشته باشد.
این منتقد ادبی افزود: نکته دوم این است که نویسنده حق ندارد شخصیتهایش را بلندگوی عقاید خود کند. کنشها و واکنشهای آنها باید خواننده را به نتیجه برساند، نه اینکه نویسنده آنها را تعبیه کند تا سخنانش را بگویند. اگر چنین کند، داستان به بازخوانی یک بیانیه تبدیل میشود. نکته سوم اینکه اگر پیامی وجود دارد، حتی غیرمستقیم، نباید بیش از اندازه توضیح داده شود. توضیح بیش از اندازه یک پیام، ارزش و تاثیر آن پیام و مضمون اثر را از میان میبرد. گاهی سکوت یک شخصیت و حرف نزدنش، بیش از پرحرفی به خواننده کمک میکند.
وی نکته چهارم را نیز چنین توضیح داد: نکته چهارم پرهیز از نمادها و استعارههای کلیشهای است. نمادپردازی از امکانات مهم نویسنده است، اما باید در آن خلاقیت به کار رود و برداشتهای تازهای از لایههای زیرین نماد ارائه شود. نکته پنجم اینکه نویسنده نباید شخصیتها را قربانی ایده اصلی داستان کند. داستان پیش از آنکه محل نظریهپردازی باشد، میدانی برای تجربه کردن است. باید به قهرمان فرصت داد تا اشتباه کند و پیامد آن را تجربه کند.
حاجیمشهدی افزود: نکته ششم اینکه پیچیدگی را با ابهام بیحاصل اشتباه نگیریم. پیچیدگی در کار لزوما امر بدی نیست و خواننده را به تفکر وا میدارد. نکته هفتم و آخر اینکه پایانبندی نباید به اعلام نتیجه اخلاقی یا فلسفی تبدیل شود. گاهی نویسنده پس از خلق مجموعهای از موقعیتهای پیچیده و نمادین، در پایان احساس میکند باید معنای همه آنها را یکجا توضیح دهد. در نتیجه پایان داستان به جای آنکه حاصل طبیعی و هنرمندانه تحولات پیشین باشد، به یک نتیجهگیری تخت و مستقیم تبدیل میشود و این ارزش اثر را پایین میآورد.
درون هر کدام از ما یک ضحاک کوچک وجود دارد
نصرالله قادری، نویسنده کتاب «مردی که میخواست سلطان باشد»، در این نشست درباره ساختار روایی کتاب گفت: نوع نوشتن این کتاب با طرح اپیزودی است. نخستین باری که با این نوع طرح آشنا شدم، از آکوتاگاوا بود که کوروساوا از داستان «در بیشه» او فیلم ساخته است. در آنجا روایت از طریق پنج نفر گفته میشود. سپس در داستان کوتاه «ژاله و قاتلش» از ابوتراب خسروی نیز این نوع طرح به کار رفته است.
وی افزود: کتاب از چند روایت تشکیل شده است. نخست، روایت سه پریزاد که دو دختر جمشید و فرانک هستند. دوم، روایت خود ضحاک که از زبان خودش میگوید چگونه به حاکمیت رسیده و میخواهد چه کار کند. سوم، روایت کاوه آهنگر که تمام اتفاق سرنگونی ضحاک و به حاکمیت رسیدن فریدون به دست او رخ میدهد.
این نویسنده درباره کاوه آهنگر توضیح داد: از کاوه آنچه گفته میشود فقط پسرانش است؛ ۱۷ پسر که آخرینشان را از دست میدهد. از دختر کاوه صحبتی نیست، از زن کاوه صحبتی نیست و از محل قبر او هم که در نزدیکی دخترش است، سخنی به میان نمیآید. کاوه در تاریخ ایران گم میشود. در تاریخ ایران انقلاب شده و انقلاب را حاکمیت قبلی تثبیت کرده و به کسی از تخم شاهان سپرده است. آنکه این کار را انجام داده، در تاریخ گم شده است.
قادری درباره معضل نزدیک شدن به فردوسی گفت: معضل دوم من در نوشتن این کتاب، نزدیک شدن به فردوسی بود؛ کسی که نزدیک شدن به او بسیار دشوار و وحشتناک است؛ زیرا آدم بسیار قدری است. من باید روایت فردوسی را از آنچه که میگوید، از منظر خودم بگویم، نه آنچنان که حکیم بزرگ توس گفته است. نکته بعدی درباره ضحاک است که طبیعتا معضلاتی به وجود میآورد؛ اینکه ضحاک اساسا یک عرب است و در عصر حاضر چه معنایی پیدا میکند.
این نویسنده ادامه داد: راوی این کتاب کاتبی است که در بیداری خواب میبیند. متاسفانه در روزگار ما وقتی از رویا صحبت میشود، فورا تصور مخاطب به طرف خیال و وهم و فریب میرود و رویا ارزش حقیقی خود را از دست داده است. نویسنده برای نوشتن از طریق رویا و در بیداری خواب دیدن، باید خوابگذاری بداند.
قادری درباره دغدغه اصلی کتاب توضیح داد: واقعهای که امروز با آن روبهرو هستم این است که ایران از همه طرف محاصره شده است. تاکید من بر ایران است. مسئله اصلی برای من ایران است. در رویایی که راوی میبیند، این مسئله مطرح میشود.
وی افزود: نکته دیگری که در کتاب به آن پرداختهام، این است که در درون هر کدام از ما یک شاه کوچک وجود دارد؛ یک ضحاک کوچک. فقط مستلزم این است که ما به آن تخت تکیه کنیم تا شبیه آن شویم. آن زمانی که ضحاک اسیر میشود، به فریدون فرمان میرسد که نباید او را بکشد و باید او را در چاهی در دامنه دماوند بیندازد تا آخرین روزی که دنیا قرار است برسد. از آنجاست که آن کرم دوباره راه پیدا میکند و میآید. من نگران این کرم هستم که چگونه متکثر میشود و به درون همه راه مییابد.
واژه کاراکتر معادل فارسی ندارد
قادری درباره نظریه نقطه شروع در نویسندگی گفت: نقطه شروع در ذهن نویسنده سه حالت بیشتر ندارد: موضوع، کاراکتر یا وضعیت. در دو نقطه شروع نخست، اختیار با نویسنده است. نویسنده است که تصمیم میگیرد موضوعی دارد و میداند چه میخواهد بگوید. در کاراکتر نیز کاراکتر جذابی دارد و میداند آن چیست؛ اما در نقطه شروع وضعیت، این نویسنده نیست که مینویسد؛ این ناخودآگاه نویسنده است که او را مینویسد. اگر آنچه را که مینویسد باور نداشته باشد، فورا در اثرش لو میرود.
وی با تاکید بر تفاوت «کاراکتر» و «شخصیت» افزود: در زبان فارسی، کاراکتر به شخصیت ترجمه شده که قطعا غلط است. کاراکتر معادل فارسی ندارد و با شخصیت فرق دارد؛ هم تبارش فرق دارد و هم معنایش.
این نویسنده درباره تاثیرپذیری خود از ابوتراب خسروی گفت: زبان کتاب به مفهوم سوسوری، گفتار کلاسیک حکیم طوس نیست؛ چون میخواستم با مخاطب ارتباط برقرار کنم. طبیعتاً از میان نویسندگان، من به ابوتراب خسروی خیلی نزدیکم و آثارش را بسیار دوست دارم و شاید بهتر از خودش آثارش را حفظ هستم. بدون تردید تصویر ابوتراب را نمیتوانم در نوع نوشتنم انکار کنم.
قادری درباره تغییر نام کتاب گفت: وقتی به این رمان رسیدم، ناچار شدم بارها نامش را عوض کنم و هر بار که نام رمان عوض میشد، ناچار بودم تمام روابط را از نو بنویسم. آخرین باری که این نام را انتخاب کردم، منتقدی قدیمی که از دوستان من نیز هست، کشف کرده بود که این ترجمه فیلم «مردی که میخواهد سلطان باشد» است که ساخته شده است. در حالی که من فقط نام را وامدار آن فیلم هستم و کتاب هیچ ارتباطی با آن فیلم ندارد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره دغدغه همیشگی خود در آثارش اشاره کرد: دغدغه اصلی من در همه آثارم و مشخصاً در همین کتاب، مسئله زن است. نگاهی که فرهنگ مردسالار و پدرسالار نسبت به زن دارد و او را جنس دوم میبیند. اساساً نگاهی که به زن وجود دارد، حتی نگاه به عنوان جنس دوم هم نیست. این نگاه در دیدگاه ضحاکی و عرب بسیار وحشتناکتر از این مسئله است.
این نویسنده درباره رابطه نویسنده و مخاطب گفت: من هرگز سخنی برای انتقال به مخاطب ندارم که بگویم پیامی دارم و میخواهم آن را منتقل کنم. آنچه برای من جذابیت دارد، واقعه است؛ اینکه این واقعه را چگونه میتوانم بگویم. معنا در دنیای رمان و فیلم و نمایشنامه متکثر است و بسته به دانش و نگرش و ذهن مخاطب، هر دریافتی میتواند شکل بگیرد.
قادری درباره رابطه اثر با مخاطب افزود: نگرانی عمده من در این دریافت معنا این است که اساساً ذهن ما سیاستزده است. وقتی ذهن سیاستزده باشد، اثر در یک محدوده تاریخی ثابت میشود، تاریخ مصرف پیدا میکند و از بین میرود. راوی فصل هفتم رمان من، مخاطب است. او همه این روایتها را میشنود و روایت خود مخاطب مهم است؛ اینکه او چگونه به این واقعه نگاه میکند.
قادری در پایان درباره روند انتشار کتاب گفت: از زمانی که کتاب را نوشتم تا به چاپ برسد، حدود 10 سال طول کشید. سپس معجزهای رخ داد و فرزاد فرهوشی برای انتشار آن پیدا شد و توانست این کتاب را منتشر کند. من از این بابت از او سپاسگزارم.