در نشست رونمایی مجموعه دو جلدی «دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه؛ دادخواستها، درخواستها و لوایح حقوقی»، نویسنده کتاب آن را بستری برای آموزش استدلال حقوقی و نه الگوبرداری دانست و قضات حاضر در نشست بر نقش وکلا در شکلگیری رویه قضایی، ضرورت تجربهنگاری حقوقی و لزوم رجوع به اصول عقلی در دادرسی تاکید کردند.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست رونمایی از مجموعه دو جلدی «دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه؛ دادخواستها، درخواستها و لوایح حقوقی» نوشته سیدعباس موسوی، مسلم واحدی و سیدمهبد مهدوی، دوشنبه (۱۱ آبان ۱۴۰۵) با حضور
سیدعباس موسوی؛ وکیل پایه یک دادگستری، قاضی بازنشسته دیوان عالی کشور و مدرس، عزتالله امانیشلمزاری؛ مدیرکل هیات عمومی دیوان عالی کشور، غلامعلی صدقی؛ قاضی و مستشار دیوان عالی و معاون قضایی سابق رییس دیوان عالی کشور در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. دبیری این نشست را محمدمهدی توکلی وکیل پایه یک دادگستری و مسئول انتشارات فصل آخر بر عهده داشت.
دادخواهی، هنر تبدیل رنج به آگاهی است
عزتالله امانیشلمزاری در این نشست با اشاره به عنوان کتاب «دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه» گفت: دادخواهی حق مسلم هر شخص است، اما نحوه این دادخواهی اهمیت بسیاری دارد. وکیل یا شخصی که به دادگاه مراجعه میکند، باید علم کافی داشته باشد و دادخواست خود را به گونهای تنظیم کند که برای قاضی اثربخش باشد.
وی افزود: در سالهای خدمتم در دستگاه قضایی، بارها دیدهام که برخی دادخواستها هیچ مبنای حقوقی ندارند و در همان جلسه نخست، منتهی به صدور قرار میشوند. کتاب «دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه» با نمونه دادخواستها و لوایحی که در دو جلد خود گرد آورده است، میتواند هم به دادخواه کمک کند و هم به قاضی در فصل خصومت یاری برساند تا رأیی صادر شود که بیانگر حقیقت و حلکننده اختلاف باشد.
امانیشلمزاری درباره معنای دادخواهی توضیح داد: دادخواهی هنر تبدیل رنج به آگاهی است. این امر نیازمند آن است که شخص دادخواه با قلمی قوی، موضوع را نزد دادگاه مطرح کند. دفاع هوشمندانه، دفاعی است که مبتنی بر ارکان باشد، نه صرفاً بیان ماوقع. بیان ماوقع به تنهایی کمکی به فصل خصومت نمیکند. دفاع موثر، دفاعی است که برای قاضی راه ترسیم کند. درست است که قاضی فصل خصومت را انجام میدهد و رای را صادر میکند، اما ترسیم این مسیر را وکیل و دادخواه ایجاد میکنند. اگر دادخواه یا وکیل مطالب خود را به نحو صحیح و مختصر بیان کند و آنچه را موضوع اختلاف است حلاجی کند، دادخواهی او سنجیده و دفاعش مبتکرانه خواهد بود.
وی با تاکید بر ارزش آموزشی کتاب «دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه» گفت: شخصی که از این کتاب استفاده میکند، باید نکات آن را در آنچه در دادگاه میگذرد به کار بگیرد، نه اینکه صرفاً در همین قالب حرکت کند؛ زیرا این شیوه در او تنبلی ایجاد میکند و او را از جستوجوی بیشتر بازمیدارد. اگر کتاب به عنوان منبع مطالعاتی استفاده شود و خواننده متن فحوای جملات آن را در دادخواهی و دفاع خود به کار بگیرد، بسیار خلاقانه و مبتکرانه خواهد بود.
امانیشلمزاری پیشنهاد داد: بهتر است در کتاب، آرایی که به صورت نادرست صادر شده نیز بررسی شود تا شخصی که میخواهد در مراحل بعدی فرجامخواهی یا تجدیدنظرخواهی کند، از آن راهکارها استفاده کند. امروز مشکل ما تراکم پرونده نیست؛ مشکل، عدم تسلط بر دعاوی جدیدی است که هر روز در جامعه شکل میگیرد و با دعاوی سالهای گذشته تفاوت دارد.
مدیرکل هیات عمومی دیوان عالی کشور در پایان گفت: دعاوی جدیدی مانند قراردادهای رازداری که امروز در بسیاری از قراردادها شرط شده و کمتر با آن آشنایی وجود دارد، باید در کتابهای حقوقی مدنظر قرار گیرد. امیدوارم این کتاب باعث شود کسی در مسیر عدالت از آن بهره ببرد و فن بیان و فن نگارش نویسنده، به قاضیان در احقاق حق کمک کند.
تجربهنگاری؛ راه کاهش ریسک نظام دادرسی
غلامعلی صدقی نیز در این نشست با اشاره به خلا ثبت و ضبط تجربیات حقوقی و قضایی در کشور گفت: متاسفانه در حوزه تجربهنگاری ضعیف هستیم. قاضی برجستهای مانند غفارپور بیش از نیم قرن در نظام قضایی ما خدمت کرده و هر جا اختلاف میان شعبه او و شعب دیگر پیش آمده، رأی او به عنوان وحدت رویه پذیرفته شده است؛ اما دریغ از یک جزوه یا کتاب که تجربههای او را ثبت کرده باشد. این خودش یک آسیب است و کتاب آقای موسوی در همین مسیر، یک خلا را جبران میکند.
وی افزود: نظام دادرسی ما ریسک بالایی دارد و تصمیمگیری در آن غافلگیرکننده است؛ وکیل با همه آمادگی دادخواست تنظیم میکند، اما قاضی ممکن است به یکی از بندهای ماده ۸۴ استناد کند و قرار رد دعوا صادر کند و همه بافتههای او با یک نیش قلم از بین برود. در معاونت حقوقی، اصلاحیهای برای ماده ۸۴ تنظیم کردیم که بر اساس آن پیش از صدور قرار رد، به خواهان اخطار داده شود و فرصتی برای ترمیم دادخواست داشته باشد؛ با این اصلاحیه تقریباً ۹۰ درصد این قرار ردها جلوگیری میشود. یکی از راههای جلوگیری از این ریسکها نیز همین تجربهنگاری است تا وکیل بداند کدام دعوا با کدام ساختار موفق میشود و کدام ساختار به رد میانجامد.
معاون قضایی سابق رییس دیوان عالی کشور درباره مراحل دادرسی توضیح داد: در هر دادرسی، چه کیفری و چه حقوقی، سه مرحله وجود دارد: تشخیص موضوع، تشخیص حکم و تطبیق حکم با موضوع. وکلا باید در لوایح خود این سه مرحله را در نظر بگیرند و در هر سه به قاضی کمک کنند؛ زیرا از قاضی نمیتوان انتظار داشت که همه علوم و تخصصها را با همان دقت داشته باشد.
وی با اشاره به اصل ۱۶۷ قانون اساسی گفت: این اصل به ما اجازه داده است که در صورت سکوت، اجمال، تعارض یا نقص قانون، به منابع معتبر اسلامی و فتاوی معتبر رجوع کنیم. یکی از منابع معتبر، عقل است و اصول دادرسی نیز شاخهای از عقل است. باید اصول دادرسی را کشف، تدوین و شاخهبندی کنیم، زیرا بسیاری از خلأهای قانونی با رجوع به این اصول پر میشود.
صدقی برای نمونه به قاعده «دعوای منقلب» اشاره کرد و ادامه داد: گاهی اصل به نفع یک طرف است، اما با اقرار خوانده، دعوا منقلب میشود و بار اثبات جابهجا میگردد؛ در چنین شرایطی قاضی نباید از خواهان دلیل بخواهد، اما پروندههای زیادی دیدهایم که حتی در دیوان عالی کشور، با وجود انقلاب دعوا، همچنان از خواهان ادله مطالبه شده است.
وی با اشاره به اهمیت رجوع به سوابق گفت: اگر قضات و وکلا عادت کنند به سوابق و آرای وحدت رویه رجوع کنند، بسیاری از مشکلات حل میشود. آرای وحدت رویه در کارتابل همه قضات قرار میگیرد، اما دیده میشود که در برخی پروندهها رأیی خلاف آن صادر میشود. تجربهنگاری به ما کمک میکند از آزمون و خطا اجتناب کنیم و دیگر نباید اینقدر دچار آزمون و خطا باشیم.
«دادخواهی هوشمندانه دفاع مبتکرانه» کتابی برای آموزش استدلال است نه الگوبرداری
سیدعباس موسوی، نویسنده مجموعه دو جلدی «دادخواهی هوشمندانه دفاع مبتکرانه» با اشاره به اینکه ساختارهای حقوقی طریقیت دارند و هدف نهایی برقراری عدالت و تأمین امنیت است، گفت: تحقق عدالت بدون درستی عمل همه کنشگران حقوقی ممکن نیست؛ استادان حقوق در تولید اندیشه حقوقی، قانونگذار در ساخت مقررات سنجیده، قاضیان در صدور رأی و وکلا در تبیین درست موضوع و تنظیم استاندارد شکایت، هر یک ضلعی از این چهارضلع هستند و نقص در هر یک، مانع شکلگیری رویه قضایی باشکوه میشود.
وی با تاکید بر نقش مهم وکلا در شکلگیری رویه قضایی باشکوه، ادامه داد: ظاهر این است که رویه قضایی محصول تلاش قضات است، اما برای آنکه قاضی بتواند رأیی باشکوه خلق کند و رضایت جامعه را به دست آورد، به همراهی وکلای حرفهای نیاز دارد. قانون آیین دادرسی مدنی فراملی، وکیل را «دوست و معین قاضی» میداند و اگر وکیل با پایبندی به اصول حرفهای و بر مبنای راستی و درستکاری در کمک به قاضی بشتابد و هدفش احقاق حق و عدالت باشد، نظام قضایی با همکاری این دو میتواند بیمه شود و رضایت جامعه را به دست آورد.
نویسنده این مجموعه درباره هدف نگارش این اثر گفت: در پنج سال گذشته، مهمترین پروندهها و برجستهترین دادخواستها و لوایح خود را در دو قلمرو حقوقی و کیفری گرد هم آوردم تا در اختیار دانشجویان، کارآموزان و همکاران وکیل قرار دهم. این کتاب حاصل همکاری مسلم واحدی و سید محمود مهدوی در گردآوری لوایح، درخواستها و شکایتهاست.
وی با تاکید بر اینکه هدف نگارش این کتاب، الگوبرداری و استنساخ نبوده است، افزود: این شیوه، ذهن کنشگر حقوقی را به ایستایی میکشاند. هدف این بوده که در موضوعات خاص و مناقشهبرانگیز که آرای گوناگون و دیدگاههای متفاوتی وجود دارد، یا در موضوعاتی که به اقتضای زمان، جامعه با آنها درگیر است، با تکیه بر تجربه، دادخواستها و لوایحی در اختیار دیگران قرار گیرد تا در مواجهه با چنین موضوعاتی، از اسباب و مبانی و استقلال استدلالی آن بهره بگیرند.
موسوی درباره ساختار لوایح این مجموعه توضیح داد: در طراحی هر لایحه، ابتدا پس از مقدمه، اصل ماجرا بازگو میشود، سپس مستندات موضوعی تشریح میشود و در ادامه، اسباب و مبانی آرای وحدت رویه، آرای اصراری، دیدگاههای فقهی و نظرات حقوقدانان ارائه میشود. تا پیش از نگارش این کتاب، خودم ندیده بودم که وکیلی در یک لایحه دفاعی، ایرادات شکلی وارد بر دادخواست را از ایرادات شکلی وارد بر دعوا تفکیک کند؛ در این مجموعه این تفکیک انجام شده است. همچنین موضوعات جدیدی مانند قراردادهای بریچ، اور، BOT و اجاره به شرط تملیک بررسی شده است.
وی درباره نوآوری در نگارش آرا نیز افزود: برای نخستین بار، در آرای تعیین نظر، نام قاضی صادرکننده رأی بدوی را ذکر کردم تا تلاش و خلاقیت او نیز دیده شود. همچنین نخستین بار در دادگاه تجدیدنظر، آرای فقهی و نظرات دکتری را که دامنه رأی اقتضای آوردن آها در متن را نداشت، در پانوشت آوردم. چند همکار به من خرده گرفتند که این کار اشتباه است، اما پاسخ من این بود که وقتی رأی تراوش ذهن خاص یک قاضی است و حس مسئولانه، عدالتخواهی و شرافت او در آن رأی برجسته است، چرا نام او در رأی تعیین نظر آورده نشود؟
موسوی با تاکید بر اینکه استدلال مهمترین عنصر در هر نوشتار حقوقی، چه در رأی و چه در لایحه است، گفت: تلاش ما این بوده که هم به نظام دادخواهی و دفاع کمک کنیم و پنجره تازهای باز کنیم، و هم برای قاضیان محترم، تحفهای هرچند ناچیز بر سفره پاکیزهشان قرار دهیم. همچنین تلاش کردیم سبک دفاعی و دادخواهی متمایزی ارائه دهیم؛ همه وکلا برای اینکه برجسته شوند و نشان دهند سبک حقوقی تازهای را دنبال میکنند، ناچارند متفاوت از رویه موجود حرکت کنند؛ نه به این معنا که سبک دفاعی و دادخواهی کنونی نادرست است، بلکه با استفاده از همان تجربه، اعتباری تازه برای خود خلق کنند.
وی درباره اهمیت استدلال در لوایح افزود: در یکی از پروندههای کیفری، با تکیه بر نقطه نظرات فقها در موضوع محاربه، به نتیجهای رسیدیم که موکلی جوان و ۱۹ ساله، کمتر از ۲۴ ساعت پیش از اجرای حکم اعدام، از این مسیر نجات یافت. این نشان میدهد که قضات شنوندهاند و نباید ناامید باشیم.
موسوی با اشاره به تصور رایجی که قاضیان با توجه به حجم بالای پروندهها، لوایح وکلای مدافع را نمیخوانند، گفت: در بسیاری از پروندهها دیدهام که قاضیان حتی اگر فرصت خواندن کامل لایحه را نداشته باشند، مهمترین عناصر آن را استخراج میکنند و در رأی خود به آن اهمیت میدهند. بارها دیدهام قاضی از وکیل قدردانی کرده که با لایحهاش افق دید او را باز کرده و منابعی را در اختیارش گذاشته که در پروندههای دیگر نیز قابل استفاده است.
وی افزود: این کمک، متقابل است؛ زیرا دانش حقوق اقتضا میکند که نه وکیل میتواند ادعا کند همه حقوق را دریافته است و نه قاضی میتواند بگوید بر همه زوایای یک موضوع اشراف کامل دارد. رأی قضایی متقن و دغدغه عدالت، از دل همین کمک متقابل میان وکیل و قاضی به دست میآید. امیدوارم مجموعه «دادخواهی هوشمندانه دفاع مبتکرانه» نیز بتواند از یک سو در شکوه مهارتهای دادرسی و از سوی دیگر در شکلگیری رویه قضایی باشکوه اثرگذار باشد.
موسوی با اشاره به اینکه حقوق نیز مانند دیگر شاخهها سیال و در معرض تغییر و تحول است، گفت: همیشه حقوقدانان از جامعه عقبترند؛ همانگونه که قضات کیفری از قانونگذار کیفری و مجرمان عقبترند. پیش از آنکه مقرره کیفری درباره سرقت، کلاهبرداری و خیانت در امانت وضع شود، این رفتارها در عالم خارج رخ داده است. بنابراین یکی از هنرهای حقوقدان، یافتن مسائل روز است.
وی درباره اهمیت نگارش حرفهای در لوایح افزود: اصول نگارش، فنون ادبی، آداب و نزاکت در استفاده از کلمات، دوری از واژگان خارجی و عبارات پرطمطراق و بهگزینی واژگان، همه الگوهایی بود که در نگارش این لوایح مدنظر داشتیم. یکی از مشکلات کنونی این است که برخی همکاران وکیل، همان لایحه دفاعی جلسه نخست را با همان ساختار برای اعتراض به رأی یا اعتراض فوقالعاده استفاده میکنند؛ در حالی که لایحه در هر مناسبتی شرایط و اقتضائات خاص خود را دارد. لایحه دفاعی با لایحه اعتراضی متفاوت است و لایحه در مقام تعیین نظرخواهی با لایحه در مقام اعاده دادرسی ۴۲۶ یا ۴۷۷ تفاوت دارد. ما تلاش کردیم این تفاوتها را نشان دهیم.