رستاخیز-صداها؛-چرا-نجات-انسان-در-«گفت‌وگو-با-کتاب»-است؟

رستاخیز صداها؛ چرا نجات انسان در «گفت‌وگو با کتاب» است؟

یوسف قوجق نوشت: شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» در حقیقت یادآور این حقیقت شریف است که «دانایی» نه از طریق حفظ کردن احکام قطعی، بلکه از دل پرسش‌گری و دیالوگ با جهان‌های ممکن برمی‌آید.

به گزارش ستاد خبری سی‌و‌چهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، یوسف قوجق؛ نویسنده و پژوهشگر سرشناس کشور و صاحب آثاری چون «خورشیدی در صحرای ترکمن»، «وقت جنگ دوتارت را کوک کن»، «بزرگ شدن در آتش»، «تاریخ با طعم زغال اخته»، «روز حمله گرگ» و... یادداشتی را درباره شعار «با کتاب گفت و گو کنیم» نوشت. متن این یادداشت را در ادامه بخوانید:

«شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» شاید در ابتدا دعوتی ساده و ترویجی به نظر برسد برای پیوند دوباره با مقوله مطالعه، اما اگر از منظر روایت‌شناسی و فلسفه ادبیات به آن نگریسته بشود، حامل دلالتی بنیادین، انتقادی و هستی‌شناسانه است. یعنی عبور از «مصرف منفعلانه کلمات» به سوی «مشارکت در آفرینش معنا».

«خواندن» معمولاً به مثابه جریانی یک‌سویه، هرمی و بالا به پایین فهمیده می‌شود؛ متنی که در جایگاه خطیب و واعظ ایستاده و مخاطبی که وظیفه‌ای جز اطاعت، جذب و پذیرش بی‌چون‌وچرای گزاره‌ها ندارد. این تلقی نه‌تنها به مرگ پویایی ذهن منتهی می‌شود، بلکه اساساً با سرشت هنر روایت بیگانه است. رمان و ادبیات داستانی اصیل، هرگز متنی مونولوگ (تک‌گویی) و جزمی نیستند؛ بلکه ماهیتاً پدیده‌هایی چندصدایی و ذاتاً گفتگویی هستند.

میخائیل باختین؛ نظریه‌پرداز بزرگ فُرم روایی، بر این باور بود که «معنا» در ذهن یک فرد متولد نمی‌شود، بلکه در مرز میان «دو آگاهی» و در فرایند «دیالوگ» شکل می‌گیرد. بر همین سیاق، مواجهه مخاطب با یک اثر داستانیِ خوب و پیراسته، نشستی دوطرفه است. فضایی بینابینی که در آن زیست‌جهانِ ذهنی نویسنده با تجربه‌های زیسته، تردیدها، پرسش‌ها و زخم‌های خواننده پیوند می‌خورد. وقتی ما با کتاب «گفت‌وگو» می‌کنیم، کتاب از قالبی ساکت و مشتی واژه بر کاغذ، به موجودی زنده، پاسخ‌گو و پرسش‌گر بدل می‌شود. خواننده در این ساحت هم ناظر وقایع است و هم قاضی، شریک و بازآفرین جهان متن.

از سوی دیگر، زیست‌بوم ادبیات داستانی—به‌ویژه داستان‌هایی که از دل زیست اقلیمی، تاریخ پرپیچ‌وخم و لایه‌های عمیق هویتی و فرهنگی این سرزمین برمی‌خیزند—همواره میدانی برای شنیده شدن صداهای گوناگون بوده است. گفت‌وگو با این آثار، انسان را از حبس در دایره تنگ روزمرگی رها می‌کند و امکان تجربه‌کردن رنج و شادی «دیگری» را پیش روی او می‌گذارد. ما در ساحت روایت، می‌آموزیم که حتی برای درک شخصیت‌های خاکستری یا در اقلیت، باید صبورانه به لحن، لهجه و انگیزه آنها گوش بدهیم.

این همان کارکرد حیاتی ادبیات برای روزگار ماست. در عصر سلطه شبکه‌های مجازی قضاوت‌گر — عصری که ویژگی بارزش «شتاب‌زدگی»، «تحمیل تک‌گویی» و «ناشکیبایی در برابر تفاوت‌ها» است — جامعه بیش از هر زمان نیازمند بازیابی هنر «شنیدن» و «مکالمه انتقادی» است. به نظرم نسلی که بیاموزد در مواجهه با متن مکتوب درنگ کند، کلمات را با تعقل بسنجد، با نویسنده وارد جدل فکری شود و پرسش بسازد و بپرسد، در صحنه اجتماع نیز هرگز مقهور انحصارطلبی فکری، جزم‌اندیشی و تقابل‌های کور نخواهد شد.

شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» در حقیقت یادآور این حقیقت شریف است که «دانایی» نه از طریق حفظ کردن احکام قطعی، بلکه از دل پرسش‌گری و دیالوگ با جهان‌های ممکن برمی‌آید. به نظرم کتابخانه‌ها انبار پاسخ‌های از‌ پیش ‌آماده شده نیستند. آنها تالارهای امنی برای تمرین خردورزی، گفتگو و هم‌شنوی و کشف دوباره خویشتن در آینه روایتِ دیگری هستند.

سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.