قلمرو کتاب در جغرافیای گفت‌وگو با کودکان و نوجوانان/ 2
کتاب بهانه‌ای برای گفت‌وگو با کودکان و نوجوانان است
فرزانه رحمانی معتقد است کتاب می‌تواند زمینه‌ساز گفت‌وگویی باشد که در آن، کودک حتی با واژگان اندک، صاحب فکر، احساس، پرسش و حق انتخاب شناخته می‌شود.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، فرزانه رحمانی؛ نویسنده، پژوهشگر و مروج حوزه کتاب کودک و نوجوان و مدرس نویسندگی به کودکان و نوجوانان است. با او درباره معنای گفت‌وگو با کودک، آسیب‌های نبود آن در شرایط بحرانی، نقش کتاب در آماده‌سازی ذهن کودکان برای گفت‌وگو و معیارهای انتخاب کتاب مناسب به بحث نشستیم که در ادامه آن را خواهید خواند:
به نظر شما «گفت‌وگو» با کودکان و نوجوانان چه معنایی دارد و نبود آن چه آسیب‌هایی برای آنها به همراه خواهد داشت؟
به نظر من گفت‌وگو با کودک یعنی به رسمیت شناختن او. یعنی پذیرفتن این‌که کودک، حتی اگر واژگان کافی برای بیان تجربه‌هایش نداشته باشد، صاحب فکر، احساس، پرسش و حق انتخاب است. گفت‌وگو فقط این نیست که ما برای کودکان توضیح دهیم چه اتفاقی افتاده یا از آنها بخواهیم به حرفمان گوش کنند. گفت‌وگو زمانی شکل می‌گیرد که ما هم آماده شنیدن چیزی باشیم که شاید انتظارش را نداریم؛ پاسخی که با نظر ما متفاوت است، ترسی که به نظرمان غیرمنطقی می‌آید یا پرسشی که خودمان پاسخ روشنی برایش نداریم.
من در کارگاه‌های داستان‌نویسی بارها دیده‌ام که وقتی از کودکی می‌خواهیم درباره شخصیت داستانش سخن بگوید، گاهی به چیزهایی اشاره می‌کند که اصلاً در ذهن من نبوده است. من ممکن است از بیرون، یک رفتار را اشتباه یا عجیب ببینم، اما وقتی کودک درباره انگیزه شخصیتش سخن می‌گوید، جهانی تازه پیش روی من باز می‌شود. این تجربه به من یادآوری می‌کند که در مواجهه با کودکان نباید تصور کنیم پیش از شنیدن سخن‌شان، آنها را کاملاً می‌شناسیم.
نبود گفت‌وگو فاصله‌ای میان دنیای بزرگسالان و کودکان ایجاد می‌کند. این فاصله باعث می‌شود کودک بعضی پرسش‌ها را مطرح نکند، بعضی احساساتش را پنهان کند یا برای پذیرفته شدن، چیزی بگوید که بزرگسالان اطرافش انتظار شنیدنش را دارند. در چنین شرایطی، ما شاید با کودکی آرام روبه‌رو باشیم، اما از آنچه در ذهن او می‌گذرد بی‌خبر بمانیم. در شرایط بحرانی، این فاصله می‌تواند جدی‌تر شود. کودک ممکن است از اخبار، گفت‌وگوهای بزرگسالان یا تغییرات زندگی روزمره چیزهایی دریابد، اما چون کسی درباره این رویدادها با او سخن نگفته است، نتواند میان دانسته‌ها و تصورهای خودش از آن رویدادها تفاوت بگذارد. گاهی سکوت بزرگسالان نه‌تنها ترس کودک را از بین نمی‌برد، بلکه به کودک اجازه می‌دهد خلا اطلاعات را با خیال‌های نگران‌کننده پر کند. به نظرم مهم‌ترین وظیفه گفت‌وگو این است که کودک مجبور نباشد برای شنیده شدن، به‌تنهایی تجربه‌هایش را پردازش کند.
فکر می‌کنید در شرایط بحرانی، کدام گروه‌های کودک و نوجوان بیشترین آسیب را از فقدان گفت‌وگو می‌بینند و چگونه می‌توان صدای آنها را به فضای عمومی بازگرداند؟
همه کودکان در بحران آسیب‌پذیرند، اما فرصت یکسانی برای بیان تجربه‌هایشان ندارند. به نظرم، بیش از آن‌که فقط سن یا گروه خاصی را ملاک قرار دهیم، باید ببینیم کدام کودکان کمتر امکان سخن گفتن دارند و کدام بزرگسالان کمتر به سخنان‌شان گوش می‌دهند. کودکانی که از خانواده و محیط امن خود دور می‌شوند، کودکان بی‌سرپرست یا بدسرپرست، کودکانی که با فقر و ناامنی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، کودکان درگیر جنگ و کودکانی که تجربه فقدان یا جابه‌جایی داشته‌اند، با دشواری بیشتری برای گفتن درباره نگرانی‌های خود روبه‌رو هستند. گاهی پیش از آن‌که از کودکی انتظار داشته باشیم درباره احساسش سخن بگوید، باید شرایطی فراهم کنیم که مطمئن شود سخن گفتنش برای او هزینه‌ای ندارد و کسی او را قضاوت یا سرزنش نخواهد کرد.
گروه دیگری که نباید فراموش کنیم، نوجوانان‌اند. گاهی بزرگسالان به دلیل این‌که نوجوانان را مستقل‌تر می‌بینند، تصور می‌کنند آنها به همراهی و حمایت کمتری نیاز دارند؛ درحالی‌که نوجوان در کنار نیاز به استقلال، با پرسش‌هایی جدی درباره هویت، آینده، تحصیل و جایگاه خود در جهان روبه‌روست. در بحران این پرسش‌ها ممکن است پیچیده‌تر هم شوند. برای شنیده شدن صدای کودکان، باید از خانواده شروع کنیم. لازم است با کودک درباره تصمیم‌هایی که بر زندگی او اثر می‌گذارد، گفت‌وگو کنیم؛ توضیح دهیم چرا چنین تصمیمی گرفته‌ایم، چه چیزهایی در انتظار اوست و خودش درباره این تصمیم چه احساسی دارد. حتی می‌توانیم از او بپرسیم چه چیزی کمک می‌کند در آن شرایط احساس امنیت بیشتری داشته باشد.
در مدرسه و نهادهای فرهنگی باید فرصت‌هایی برای بیان تجربه‌های کودکان و نوجوانان فراهم شود. این فرصت‌ها نباید فقط به مسابقه‌ای محدود شود که از آنها می‌خواهیم درباره یک موضوع از پیش تعیین‌شده بنویسند. باید فضایی وجود داشته باشد که کودکان بتوانند پرسش‌های خودشان را مطرح کنند، درباره مسائل روزمره‌شان سخن بگویند و در تصمیم‌هایی که بر زندگی‌شان اثر می‌گذارد، مشارکت داشته باشند.
در فضای کتاب و ادبیات، این فرصت می‌تواند از طریق حلقه‌های کتاب‌خوانی، کارگاه‌های نوشتن، نامه‌نویسی، داستان‌گویی و گفت‌وگو درباره شخصیت‌ها شکل بگیرد. کودک و نوجوان ما گاهی در ابتدا نمی‌تواند درباره خودش سخن بگوید، اما می‌تواند بگوید چرا از شخصیت یک داستان عصبانی است یا چرا فکر می‌کند قهرمان داستان تصمیم اشتباهی گرفته است. همین گفت‌وگو می‌تواند به‌تدریج راهی برای بیان تجربه‌های شخصی‌تر باز کند.
در رسانه‌ها نیز کودکان و نوجوانان نباید فقط موضوع گزارش‌ها و خبرها باشند. آنها باید بتوانند با زبان خودشان از تجربه‌ها، نگرانی‌ها و خواسته‌هایشان سخن بگویند؛ با رعایت حریم خصوصی، امنیت و رضایت آگاهانه‌شان. بازگرداندن صدای کودکان به فضای عمومی به معنای وادار کردن آنها به سخن گفتن نیست؛ به معنای فراهم کردن شرایطی است که اگر خواستند سخن بگویند، کسی آماده شنیدن باشد.
کتاب‌های کودک و نوجوان چه نقشی در آماده‌سازی ذهن کودکان برای گفت‌وگو درباره بحران دارند و والدین و مربیان چگونه می‌توانند از این ابزار استفاده کنند؟
من به کتاب به چشم فضایی برای تمرین زندگی نگاه می‌کنم؛ فضایی که کودک می‌تواند در آن با موقعیت‌هایی روبه‌رو شود که شاید در زندگی واقعی تجربه نکرده یا هنوز برای مواجهه با آنها آمادگی ندارد. در داستان، کودک می‌تواند از ترس یک شخصیت سخن بگوید، با تصمیم‌هایش مخالفت کند، درباره رفتار دیگران پرسش کند و حتی پایانی متفاوت برای ماجرا تصور کند.
برتری زیستن با ادبیات این است که همیشه لازم نیست کودک و نوجوان ما از خودش سخن بگوید. ممکن است نتواند بگوید از چه چیزی می‌ترسد، اما بتواند ساعت‌ها درباره شخصیت داستانی سخن بگوید که خانه‌اش را از دست داده یا نمی‌داند چه اتفاقی در انتظارش است. والدین و مربیان می‌توانند از کودک بپرسند: فکر می‌کنی چرا این شخصیت چنین تصمیمی گرفته است؟ اگر تو جای او بودی، چه می‌کردی؟ این پرسش‌ها کودک و نوجوان ما را به فکر کردن دعوت می‌کنند، نه به اعتراف کردن. کودکان و نوجوانان می‌توانند از فاصله امن داستان، احساسات و راه‌های مواجهه با دشواری‌ها را بررسی کنند.
در روزگار جنگ، کتاب می‌تواند به کودکان کمک کند درباره ترس، جدایی، فقدان، دوستی، کمک خواستن و همکاری سخن بگویند. البته کتاب به‌تنهایی جای حمایت بزرگسالان یا امنیت واقعی را نمی‌گیرد؛ ارزش آن در این است که راهی برای آغاز گفت‌وگو فراهم می‌کند. لازم نیست هر کتابی را به زندگی واقعی کودک پیوند بزنیم. گاهی خواندن یک داستان و لذت بردن از آن کافی است. کودک باید حق داشته باشد کتاب بخواند، بی‌آن‌که هر بار از او انتظار داشته باشیم احساساتش را تحلیل کند یا درباره تجربه‌های دشوارش سخن بگوید.
از نظر شما معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای آموزش گفت‌وگو، همدلی و تاب‌آوری به کودکان و نوجوانان چیست؟
برای انتخاب کتاب در شرایط بحرانی، نخستین معیار من کیفیت ادبی اثر است. کتاب نباید فقط به این دلیل انتخاب شود که موضوع مهمی دارد یا پیام اخلاقی درستی منتقل می‌کند. شخصیت‌ها باید باورپذیر باشند، موقعیت داستانی باید برای کودک معنا داشته باشد و متن باید بتواند بدون موعظه، تجربه‌ای انسانی را پیش روی خواننده بگذارد.
معیار دوم، تناسب کتاب با سن، تجربه و شرایط مخاطب است. کتابی که برای یک نوجوان مناسب است، ممکن است برای کودکی کم‌سن‌تر اضطراب‌آور باشد. حتی دو کودک هم‌سن نیز ممکن است به دلیل تجربه‌های متفاوت، واکنش‌های یکسانی به یک داستان نداشته باشند. نباید تصور کنیم همه کودکانی که بحران را تجربه کرده‌اند، واکنش یکسانی دارند یا برای عبور از دشواری‌ها باید قهرمانانی شکست‌ناپذیر باشند.
در نهایت باید توجه داشت که کتاب چه فرصتی برای گفت‌وگو ایجاد می‌کند. آیا شخصیت‌های داستان امکان انتخاب دارند؟ آیا خواننده می‌تواند با انگیزه‌های مختلف آن شخصیت‌ها مواجه شود؟ آیا داستان به جای تحمیل یک پاسخ، پرسش‌های تازه‌ای ایجاد می‌کند؟ برای مثال کتاب «خرگوش گوش داد» نوشته کوری دورفلد، شخصیت اصلی را در موقعیتی نشان می‌دهد که پس از خراب شدن چیزی که برایش زحمت کشیده، با واکنش‌های مختلف اطرافیان مواجه می‌شود. هر کس می‌خواهد راهی برای حل مسئله یا بهتر شدن حالش پیشنهاد کند، اما آنچه بیش از همه به او کمک می‌کند، حضور کسی است که آماده گوش دادن به اوست. این کتاب نمونه خوبی برای گفت‌وگو درباره تفاوت نصیحت کردن، حل مسئله و شنیدن است.
فکر می‌کنید مهم‌ترین موانع گفت‌وگو با کودکان و نوجوانان درباره بحران چیست و کتاب چگونه می‌تواند این موانع را کاهش دهد؟
به نظرم یکی از مهم‌ترین موانع ترس خود ما بزرگسالان است. گاهی از این می‌ترسیم که اگر به پرسش‌های کودک پاسخ بدهیم، پرسش‌های دشوارتری مطرح کند؛ یا اگر اجازه بدهیم از احساساتش سخن بگوید، نتوانیم او را آرام کنیم. کودکان و نوجوانان همیشه منتظر نمی‌مانند تا ما برای گفت‌وگو آماده شویم. آنها تکه‌هایی از سخنان بزرگسالان را می‌شنوند، خبرها را در فضای مجازی می‌بینند، تغییر رفتار ما را متوجه می‌شوند و از همین نشانه‌ها برای خود تصویری می‌سازند. سکوت ما لزوما آنها را از واقعیت دور نمی‌کند؛ ممکن است فقط باعث شود بدون همراهی ما با آن مواجه شوند.
یکی از مهم‌ترین درس‌هایی که می‌توانیم به کودکان بدهیم، این است که ندانستن عیب نیست، نپرسیدن عیب است. گاهی می‌توانیم بگوییم «پاسخ این پرسش را نمی‌دانم. بیا ببینیم چه اطلاعاتی داریم» یا «من هم از این وضعیت نگرانم. بیا درباره‌اش با هم حرف بزنیم.» البته باید مراقب باشیم کودکان و نوجوانان را به محرم همه ترس‌ها و مسئول آرام کردن خودمان تبدیل نکنیم. آنها حق دارند از ما حمایت بگیرند، نه این‌که بار روانی ما را به دوش بکشند.
مانع دیگر، زبان نامناسب است. گاهی با کودکان و نوجوانان آن‌قدر ساده و کلی سخن می‌گوییم که پاسخمان برایشان قانع‌کننده نیست؛ گاهی هم اطلاعاتی فراتر از نیاز و توان درکشان به آنها می‌دهیم. کتاب می‌تواند میان این دو فاصله پلی بسازد. داستان به ما اجازه می‌دهد درباره موقعیتی دشوار سخن بگوییم، بی‌آن‌که کودک مجبور باشد مستقیما از تجربه خودش بگوید. همچنین داستان می‌تواند احساساتی را نام‌گذاری کند که کودک هنوز واژه‌ای برای آنها ندارد.
اگر بخواهید جمع‌بندی داشته باشید، مهم‌ترین نکته‌ای که باید والدین و مربیان در گفت‌وگو با کودکان و نوجوانان در روزگار بحران در نظر بگیرند، چیست؟
اگر بخواهم همه این بحث را در یک جمله خلاصه کنم، می‌گویم در روزگار بحران، کودکان بیش از آن‌که به بزرگسالانی با پاسخ‌های آماده نیاز داشته باشند، به بزرگسالانی نیاز دارند که پرسش‌های آنها را جدی بگیرند. پیشنهاد می‌کنم والدین و مربیان به جای این‌که گفت‌وگو را با یک سخنرانی درباره شرایط شروع کنند، از کودکان بپرسند درباره اتفاق‌هایی که افتاده چه شنیده‌اند و کدام بخشش بیشتر ذهن‌شان را مشغول کرده است. بعد متناسب با سن و نیاز آنها پاسخ سوالاتشان را بدهند. دیگر این‌که کتاب را بهانه گفت‌وگو کنند و بدون استخراج پیام اخلاقی کتاب، درباره شخصیت داستان و مواجهه او با بحران با کودکان و نوجوانان گفت‌وگو کنند.
نکته آخر برای من این است که بازگرداندن صدای کودکان به جامعه، فقط وظیفه خانواده نیست. مدرسه، رسانه، نهادهای فرهنگی، ناشران و سیاست‌گذاران هم باید کودکان را در تصمیم‌هایی که بر زندگی‌شان اثر می‌گذارد، جدی بگیرند. در کنار آموزش تاب‌آوری به کودکان و نوجوانان، باید برای کاهش رنج و فراهم کردن امنیت و فرصت‌های برابر برای آنها نیز تلاش کرد. ما نباید از کودکان بخواهیم در برابر هر شرایط دشواری تاب بیاورند، بی‌آن‌که خودمان برای تغییر شرایط قدمی برداریم. گفت‌وگو با کودکان و نوجوانان زمانی معنا پیدا می‌کند که صدای آنها فقط شنیده نشود، بلکه بتواند در رفتار و تصمیم‌های ما نیز اثری بگذارد.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
