یاسر خوشنویس در نشست خوانش کتاب «قضاوت انسانی» با استناد به دیدگاه تعاملی در روانشناسی فرگشتی گفت عقل انسان برای توجیه خود در گروه شکل گرفته است و به همین دلیل در قضاوتهای معطوف به واقع بد عمل میکنیم و درباره میزان بدی آن نیز قضاوت نادرستی داریم.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست خوانش کتاب گروه ناج با بررسی کتاب «قضاوت انسانی؛ چقدر صحیح است و چگونه میتواند بهتر شود؟» نوشته جان ویلکاکس، سهشنبه (۱۹ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست یاسر خوشنویس؛ مترجم کتاب و مدرس تفکر انتقادی، به ایراد سخن درباره این کتاب پرداخت.
خوشنویس در ابتدای سخنان خود با اشاره به اینکه موضوع کتاب درباره قضاوتهای معطوف به واقع است و نه قضاوتهای هنجاری و ارزشی، گفت: وقتی میگوییم قضاوت نکنیم، معمولاً قضاوت ارزشی و هنجاری مورد نظر است؛ اما کتاب درباره قضاوتهای فکتی صحبت میکند که زمینیتر و روزمرهتر است. مثلاً اینکه فردا آلودگی هوا زیاد خواهد بود یا نه، یا مریضی که به اورژانس آوردهاند سکته کرده یا نه. در این موارد فرد درباره یک واقعیت قضاوت میکند و موضوع خوب یا بد بودن مطرح نیست.
وی افزود: در این مواقع دو ملاحظه اصلی وجود دارد؛ آیا قضاوت با واقعیت تطبیق پیدا کرد یا نه، و اینکه فردی که قضاوت کرده چه میزان احتمالی به درستی نظر خود میدهد. وقتی کسی میگوید هفتاد درصد احتمال میدهم این اتفاق بیفتد، اگر در هفتاد درصد مواقع آن اتفاق رخ دهد، قضاوت او کالیبره است.
این مدرس تفکر انتقادی ادامه داد: مطالعات سی تا چهل سال اخیر نشان میدهد انسانها در قضاوتهای معطوف به واقع خوب عمل نمیکنند و برآوردشان از کیفیت عملکرد خود از آن چیزی که در واقعیت است بالاتر است. اگر از کسی بپرسید چقدر خوب قضاوت میکند، میگوید بیشتر مواقع حرفهایم درست از آب درآمده؛ اما اگر چند ماه قضاوتهایش ثبت شود، معلوم میشود نمرهای که خودش میدهد بالاتر از نمره واقعی است.
خوشنویس با اشاره به مفهوم فراشناخت توضیح داد: وقتی درباره قضاوت صحبت میکنیم، درباره بخشی از شناخت صحبت میکنیم؛ اما وقتی میپرسیم چقدر خوب قضاوت میکنیم، درباره فراشناخت صحبت میکنیم. فراشناخت یعنی مرتبه بالاتری که درباره سطح پایینتر شناخت صحبت میکند. این حوزه از دهه هفتاد میلادی و بهویژه از دهه ۲۰۰۰ با کارهای تصویربرداری از مغز بسیار توسعه پیدا کرده است.
وی با اشاره به سوگیریهای شناختی گفت: در سی سال اخیر تعداد زیادی سوگیری در تصمیمات و قضاوتهای انسانها شناسایی شده است. تصور کلاسیک این بود که ما موجودات معقولی هستیم و اگر اطلاعات کافی داشته باشیم، تصمیمات درستی میگیریم؛ اما از دهه هفتاد به این طرف فهمیدیم خطاهایی در این سازوکار عقلانی وجود دارد که اتفاقی و موردی نیست و فراگیر است.
خوشنویس درباره سوگیری تایید توضیح داد: وقتی تصمیمی میگیریم یا موضعی داریم، شواهد را به نفع آن جمع میکنیم و شواهدی که علیه آن است نادیده میگیریم. مثلاً مدیری تصمیم گرفته ساعت شروع کار را از هشت به هفت و نیم تغییر دهد؛ از فردا هر کسی را که هفت و نیم آمده، میبیند و میگوید ببینید کیفیت کار بهتر شده، همه سرحالترند. اگر دستیارش بگوید اینها خمیازه میکشند، میگوید یک مورد است. این همان سوگیری تایید است.
این پژوهشگر با اشاره به سوگیری دسترسپذیری افزود: وقتی از افراد پرسیدند مرگ ناشی از آسم بیشتر است یا سیل، بیشتر گفتند سیل؛ در حالی که درستش آسم است. دلیلش این است که درباره مرگ ناشی از سیل در اخبار بیشتر صحبت شده و نمونههای بیشتری در ذهن داریم. ما به سمت آن چیزی میرویم که در دسترسمان است و از آن اطلاع داریم.
خوشنویس درباره سوگیری نمایندگی گفت: در آزمایشی از افراد پرسیدند احتمال اینکه خانمی به نام لیندا که تحصیلات دانشگاهی دارد و در تظاهرات ضد سلاحهای هستهای شرکت کرده، حسابدار باشد بیشتر است یا حسابدار فمینیست؟ اکثریت گفتند حسابدار فمینیست، در حالی که از نظر ریاضی احتمال عضویت در مجموعه بزرگتر بیشتر است. این نشان میدهد ما مطابق یک پردازشگر رایانهای عمل نمیکنیم.
وی با اشاره به سوگیری لنگر توضیح داد: وقتی قیمت اولیه یک کالا اعلام میشود، مذاکرات بعدی حول همان عدد میچرخد. در پزشکی هم این اتفاق میافتد؛ مریضی که میگوید در خانوادهمان مشکل معده داریم، پزشک را روی همان مشکل لنگر میاندازد و ممکن است مشکل اصلی قلب باشد. این سوگیری خطاهای پزشکی ایجاد میکند.
عقل برای توجیه خودمان در گروه ساخته شده است
خوشنویس در ادامه با اشاره به پرسش «چرا ما اینگونه هستیم» یعنی فصل پنج و شش کتاب، گفت: تا قرنها تصور غالب این بود که عقل برای کشف حقیقت و ساختن باور درست است. این دیدگاه را «دیدگاه فکری» مینامند. اما در سالهای اخیر دو نفر به نامهای مرسی و اسپربر در کتاب «معمای عقل» که سال ۲۰۱۷ منتشر شد، دیدگاه دیگری مطرح کردند.
وی افزود: این دو نفر میگویند عقل انسان برای این نبوده که باور درست بسازد؛ عقل برای این بوده که فرد بتواند دیدگاههایش را در گروه موجه جلوه بدهد و جای خود را در گروه تثبیت کند. انسانها در دوره شکارچی-گردآورنده در گروههای زیر صد تا صد و پنجاه نفر زندگی میکردند و تعلق به گروه برای بقا ضروری بود. کسی که میتوانست از تصمیماتش بهتر دفاع کند و دیگران را قانع کند، در گروه میماند و تولید مثل میکرد.
این مدرس تفکر انتقادی ادامه داد: بر اساس این دیدگاه، عقل ما کاملاً نامتقارن عمل میکند. ما نسبت به دیدگاههای خودمان بسیار سختگیریم و با شواهد کمی قانع میشویم؛ اما نسبت به دیدگاههای دیگران بسیار سختگیریم و با انبوهی از شواهد هم قانع نمیشویم. این عدم تقارن توضیح میدهد که چرا ما ماشین قدرتمندی برای نقد دیگران داریم اما برای نقد خودمان نه.
خوشنویس با اشاره به پیامدهای این دیدگاه گفت: اگر عقل برای توجیه خودمان در گروه ساخته شده، پس نباید انتظار داشته باشیم همیشه باور درست بسازد. این توضیح میدهد که چرا ما سوگیری تایید داریم، چرا گزینشی با شواهد رفتار میکنیم و چرا نسبت به دیگران سختگیرتر از خودمان هستیم.
وی درباره شرحی از این دیدگاه که در کتاب به آن اشاره شده افزود: اگر عقل را مانند چشم یک اندام بدانیم که در فرگشت شکل گرفته، باید بپرسیم کارکرد آن چیست. همانطور که چشم برای دیدن ساخته شده، عقل برای توجیه خودمان در گروه ساخته شده است. این به معنی آن نیست که عقل هیچ باور درستی نمیسازد؛ به این معنی است که هدف اصلی آن باور درست نیست.
گفتوگو در کشور قطع شده است
خوشنویس در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به کاربرد عملی این مباحث گفت: وقتی مغالطهها را مرور میکنیم و به تمرین استدلال و استدلال متقابل میرسیم، ماجرا این است که من باید یک بار به نفع دیدگاه خودم استدلال کنم و یک بار علیه موضع دیگران؛ اما برای اینکه بتوانم استدلال متقابل کنم، طرف مقابل باید استدلالی به من بدهد. اگر ندارد که آشکار میشود؛ اگر دارد و ضعیف است که ردش میکنم؛ اگر دارد و قوی است، ممکن است موضعم عوض شود.
این مدرس تفکر انتقادی با اشاره به وضعیت گفتوگو در کشور ادامه داد: چالش ما الان این است که گفتوگو قطع شده است. در سی سال اخیر، سازوکارهای مختلف گفتوگو، از سازوکارهای مذهبی سنتی تا احزاب و فعالیتهای مدنی، یا کارکرد خود را از دست دادهاند یا امکانپذیر نشدهاند. رسیدهایم به جایی که انگار جز کتککاری و دعوا راه دیگری نداریم. دیگریسازی شدیدی شکل گرفته و وقتی کسی را زامبی یا ساندیسخور خطاب میکنیم، اصلاً وارد گفتوگو نمیشویم.
خوشنویس ادامه داد: این به معنی نسبیانگاری نیست. من با تمام ملاحظات تفکر انتقادی و علوم شناختی، در یک مناقشه ممکن است یک طرف را سنجیدهتر بدانم؛ چون میدانم چه دلایلی علیه آن و چه دلایلی به نفع آن وجود دارد. اما این به این معنی نیست که میگویم هم حرف من درست است و هم حرف طرف مقابل. مسئله این است که طرف مقابل هم ممکن است دلایلی داشته باشد که من نمیدانم.
وی با اشاره به مفهوم «فروتنی معرفتی» گفت: کل اهل این حوزه به تدریج فروتن شدهاند. ما در فیزیک فهمیدیم نظریه نهایی را نمیدانیم؛ در علوم اجتماعی فهمیدیم نظریه به آن شکل نداریم؛ و در علوم شناختی فهمیدیم آن عقل انتزاعی که تصور میکردیم نیستیم. کتاب با این جمله شروع میشود: «ما در قضاوت کردن بد عمل میکنیم و در مورد اینکه چقدر بد قضاوت میکنیم هم قضاوت نادرستی داریم.» خبر بد این است که قضاوتهای ما خوب نیست؛ خبر خوب این است که میشود آن را بهتر کرد.
قضاوتهایتان را ثبت کنید
خوشنویس در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به توصیههای کتاب برای بهبود قضاوت گفت: یکی از نکات اصلی این است که بسیاری از ما در مورد قضاوتهایمان هیچ پاسخگویی نداریم؛ نه به خودمان و نه به دیگران. قاضی اگر حکم اشتباه بدهد، در دادگاه تجدیدنظر معلوم میشود؛ پزشک اگر خطا کند، در ارزیابیها مشخص میشود. اما در زندگی روزانه، بارها قضاوت نادرست میکنیم و نه یادمان میماند و نه کسی به ما میگوید.
وی افزود: کتاب توصیه میکند قضاوتهایتان را ثبت کنید. حتی سادهترین قضاوتها را بنویسید و بعد ببینید چقدر درست از آب درآمده. این کار باعث میشود به خودتان و طرف مقابل احساس بدهکاری داشته باشید و مراقب کیفیت قضاوت خود باشید.
این مدرس تفکر انتقادی ادامه داد: نکته دوم پاسخگویی در سطح سازمانی است. اگر مشاورها گفتند در جایی سرمایهگذاری کنیم و ما باختیم، چه کسی پیگیری میکند؟ در دموکراسی، سیاستمداری که تصمیم غلط گرفته، در انتخابات بعدی پاسخ میدهد. اما ما سیستم احزاب نداریم و همین باعث میشود تصمیم غلط سالها ادامه پیدا کند.
خوشنویس با اشاره به اهمیت «پیچیدگی» گفت: ابرپیشبینها، یعنی کسانی که در مطالعات پیشبینی ژئوپولیتیک عملکرد چشمگیری داشتند، توضیحات طولانیتری میدادند و قید و بندهای بیشتری در نظر میگرفتند. آنها موضع ساده و یکخطی نمیگرفتند؛ میگفتند اینطور هم میشود، آنطور هم میشود. و مهمتر اینکه تعداد بهروزرسانیهایشان بیشتر بود؛ یعنی موضع خود را در طول زمان تصحیح میکردند.
وی افزود: نکته سوم این است که تا میتوانید گروهی فکر کنید. یک ماشین فکر کردن تنها در خاموشی نباشید. قضاوتهایتان را با همسر، همکار یا دوستتان مطرح کنید. هر کسی از زاویهای نگاه میکند و نکتهای میبیند که شما ندیدهاید. هر چه بیشتر بازخورد بگیرید، شانس پختهتر شدن قضاوت بیشتر میشود.
خوشنویس در پایان گفت: نکته آخر ارزیابی پس از واقعه است. پیشبینی کردیم و بعد اتفاق افتاد؛ باید برگردیم و ببینیم چه شد و چه درسی میتوانیم بگیریم. فصل آخر کتاب همه اینها را کنار هم میگذارد و در سطح فردی، گروهی و سازمانی نشان میدهد چگونه میتوان قضاوتها را بهبود داد. کتاب با این جمله تمام میشود که ما نه آن موجود خاص اشرف مخلوقات هستیم و نه آن عقل منتظر؛ ما در این مسیر فرگشت هستیم و میتوانیم از آنچه هستیم بهتر شویم.