خلوت، اجتماع، کتابخانه/ 1
فلسفه مکان و امکان اندیشیدن به گفت‌وگو در کتابخانه‌ها
کتابخانه فضایی برای مطالعه، تامل و ارتباط است و می‌تواند در دوران بحران به حفظ بخشی از نظم زندگی اجتماعی کمک کند. شناخت شرایطی که این ظرفیت را تقویت می‌کنند، برای برنامه‌ریزی فرهنگی و گسترش دسترسی عمومی اهمیت دارد.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، بحران نظم آشنای زندگی را مختل می‌کند و تجربه انسان از مکان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. جنگ، همه‌گیری بیماری و بلایای طبیعی می‌توانند خانه را به محل انتظار و نگرانی، خیابان را به فضایی ناامن و مکان‌های عمومی را به محیط‌هایی با دسترسی محدود تبدیل کنند. در چنین وضعیتی انسان با تغییر شرایط حضور خود در جهان روبه‌رو می‌شود. عادت‌های روزانه دچار اختلال می‌شوند، ارتباطات اجتماعی شکل دیگری پیدا می‌کنند و مکان‌هایی که پیشتر بخشی از زندگی عادی بودند، معنای تازه‌ای می‌یابند. فهم این تحولات به درک سازوکار رابطه انسان با فضاهای زندگی نیاز دارد.
مکان در تجربه انسانی، از طریق حضور، خاطره و عادت معنا پیدا می‌کند. هر فرد با فضاهایی پیوند دارد که یا در آنها به مطالعه پرداخته، یا با دیگران سخن گفته، تنهایی را تجربه کرده و یا تجربه دلنشینی از آرامش داشته است. این پیوندها به‌تدریج در زندگی درونی انسان جای می‌گیرند و بر احساس امنیت و تعلق خاطرش، اثر می‌گذارند. یک اتاق آشنا، میز مطالعه یا فضای آرام یک کتابخانه می‌تواند امکان تمرکز و سامان‌دادن به افکار را فراهم کند. معنای چنین مکان‌هایی در تجربه روزمره شکل می‌گیرد و با گذشت زمان به بخشی از حافظه شخصی تبدیل می‌شود.
این میان خانه جایگاه ویژه‌ای دارد. انسان در خانه، تجربه‌ای از خلوت، امنیت و تعلق به دست می‌آورد. این تجربه با امکان جمع‌کردن توجه، فاصله‌گرفتن از فشارهای بیرونی و بازگشت به زندگی درونی ارتباط پیدا می‌کند. بحران می‌تواند این کیفیت را مختل کند. آوارگی، تخریب خانه، ازدحام در محل‌های اسکان اضطراری یا اضطراب ناشی از بیماری، فرصت خلوت و آرامش را کاهش می‌دهد. در چنین شرایطی اهمیت فضاهایی که امکان تمرکز و حضور آرام را فراهم می‌کنند، بیشتر آشکار می‌شود.
کتابخانه را می‌توان در امتداد همین مسئله بررسی کرد. کتابخانه فضایی عمومی است که امکان مطالعه فردی و حضور جمعی را در کنار یکدیگر فراهم می‌کند. افراد می‌توانند در آن به فعالیتی شخصی مشغول شوند و هم‌زمان بخشی از یک محیط مشترک باشند. سکوت نسبی، نظم فضا، دسترسی به کتاب و حضور دیگر مخاطبان کتاب‌ها، شرایطی را برای تجربه نوعی آرامش و تمرکز ایجاد می‌کنند. این ویژگی‌ها در دوران بحران اهمیت دارند؛ زیرا حفظ تمرکز و استمرار فعالیت‌های معنادار می‌تواند به بازسازی بخشی از نظم زندگی کمک کند.
کتاب نیز در این تجربه نقشی اساسی دارد. مطالعه نوعی مواجهه ذهنی با جهان است که به خواننده فرصت می‌دهد تجربه‌های انسانی را در چارچوبی تازه بررسی کند. متن، تخیل را فعال می‌کند و امکان تصور موقعیت‌هایی را فراهم می‌آورد که فرد آنها را مستقیما تجربه نکرده است. مخاطب با شخصیت‌ها، مکان‌ها، خاطرات و موقعیت‌های گوناگون روبه‌رو می‌شود و میان آنها و تجربه شخصی خود ارتباط برقرار می‌کند. این فرایند به گسترش میدان ادراک کمک می‌کند و امکان می‌دهد فرد درباره وضعیت خود و دیگران تامل کند.
عنصر «خیال» در اینجا کارکردی مهم دارد. خیال امکان حضور ذهنی در موقعیت‌هایی را فراهم می‌کند که از محدوده تجربه مستقیم فرد فراتر می‌روند. انسان از طریق داستان، خاطره و روایت می‌تواند به تجربه کسانی نزدیک شود که در شرایطی متفاوت زندگی کرده‌اند. مطالعه می‌تواند زمینه‌ای برای شکل‌گیری پرسش، توجه و فهم بیشتر از تجربه دیگران را فراهم آورد. در دوران بحران این ظرفیت به افراد کمک می‌کند تجربه‌های خود را در افقی گسترده‌تر بررسی کنند و با صورت‌های گوناگون رنج، امید و پایداری آشنا شوند.
کتابخانه هنگامی که محل گردهمایی کتابخوان‌ها و کتاب‌دوست‌ها می‌شود، این تجربه را به عرصه روابط اجتماعی گسترش می‌دهد. گروه کتابخوانی فضایی برای مواجهه افراد با یک متن مشترک ایجاد می‌کند. اعضا درباره شخصیت‌ها، رویدادها و ایده‌های کتاب گفت‌وگو می‌کنند و هر یک از منظر تجربه خود به متن معنا می‌دهند. گاهی یک جمله خاطره‌ای شخصی را به یاد فرد می‌آورد. گاهی برداشت یکی از اعضا، پرسشی تازه در ذهن دیگران ایجاد می‌کند. در این روند کتاب به موضوعی مشترک برای ارتباط تبدیل می‌شود و افراد امکان پیدا می‌کنند درباره مسائل انسانی سخن بگویند.
اهمیت چنین فضایی در شرایط بحران افزایش می‌یابد. بحران ممکن است ارتباطات روزمره را محدود کند و افراد را درگیر نگرانی‌هایی سازد که بیان آنها دشوار است. تجربه سوگ، ترس از آینده، انزوای ناشی از بیماری یا اضطراب حاصل از ناامنی، بر روابط انسانی اثر می‌گذارد. گروه کتابخوانی می‌تواند شرایطی برای بازگشت تدریجی افراد به ارتباط اجتماعی فراهم کند. حضور منظم در یک نشست، شنیدن صدای دیگران و مشارکت در فعالیتی مشترک، احساس پیوستگی را تقویت می‌کند. این اثر به کیفیت روابط، شیوه اداره نشست و میزان اعتماد میان اعضا وابسته است.
در اینجا باید به مفهوم پناهگاه روانی توجه کرد. پناهگاه روانی فضایی است که فرد در آن امکان دارد حضور خود را بپذیرد، تجربه‌اش را بیان کند و از واکنش سنجیده دیگران برخوردار شود. شکل‌گیری چنین فضایی به اعتماد و احترام نیاز دارد. کتابخانه می‌تواند بخشی از این شرایط را فراهم آورد؛ به‌ویژه هنگامی که کتابداران با شناخت نیازهای مخاطبان، برنامه‌هایی متناسب با وضعیت آنان طراحی می‌کنند و زمینه مشارکت گروه‌های مختلف را به وجود می‌آورند. کتابدار در این فرایند مسئولیت مهمی دارد. نحوه استقبال از افراد، انتخاب منابع، مدیریت گفت‌وگو و توجه به تجربه‌های حساس می‌تواند بر احساس امنیت و تعلق مخاطبان اثر بگذارد.
با این همه ظرفیت روانی و اجتماعی کتابخانه به مجموعه‌ای از شرایط عملی وابسته است. دسترسی به منابع امکان استفاده افراد دارای معلولیت، توجه به نیازهای کودکان و سالمندان، فراهم‌بودن امکانات ارتباطی و حمایت از فعالیت کتابداران، در استمرار این نقش اهمیت دارند. در دوران بحران انعطاف‌پذیری خدمات نیز اهمیت پیدا می‌کند. نشست‌های مجازی، امانت غیرحضوری، معرفی کتاب و ارتباط مستمر با اعضا می‌توانند بخشی از فعالیت فرهنگی را حفظ کنند. تجربه هر کتابخانه در این زمینه، به امکانات محلی و شرایط جامعه‌ای بستگی دارد که به آن خدمت می‌کند.
کتابخانه همچنین می‌تواند در شکل‌گیری تجربیات مشترک نقش داشته باشد. تجربه بحران در زندگی افراد به شکل‌های متفاوتی باقی می‌ماند. هر فرد بخشی از رویداد را به یاد می‌آورد و خاطرات خود را بر اساس موقعیت و تجربه‌های بعدی بازسازی می‌کند. نشست‌های کتابخوانی، برنامه‌های روایت‌محور و گردهمایی‌های فرهنگی می‌توانند امکان بیان این خاطرات را فراهم کنند. کتابخانه در چنین موقعیتی به فضایی برای شناخت تجربه‌های مشترک تبدیل می‌شود و به افراد فرصت می‌دهد درباره آنچه بر جامعه گذشته است، گفت‌وگو کنند. ثبت این فعالیت‌ها نیز می‌تواند به شناخت نقش نهادهای فرهنگی در دوره‌های دشوار کمک کند.
به مناسبت هفته کتاب سی‌وچهارم در گفت‌وگو با کتابداران و فعالان عرصه ترویج کتابخوانی این ظرفیت‌ها را بررسی کرده‌ایم. در این پرونده پرسش اصلی این است که کتابخانه‌ها یا فضاهای مشترک کتابخوانی و مطالعه جمعی در دوران جنگ، همه‌گیری کرونا و بلایای طبیعی چگونه ارتباط میان افراد را حفظ کرده‌اند و چه تجربه‌هایی از فعالیت فرهنگی در شرایط اضطراری به دست آورده‌اند. همچنین در این پرونده می‌خواهیم درباره موقعیت‌هایی بشنویم که کتاب یا نشست کتابخوانی زمینه گفت‌وگو میان افراد با نگرانی‌ها و تجربه‌های متفاوت را فراهم کرده است. روایت کتابداران می‌تواند ابعاد کمتر دیده‌شده فعالیت این نهادها را آشکار کند و شناخت ما را از نیازهای روانی و اجتماعی مخاطبان گسترش دهد.
توجه به این تجربه‌ها، فرصتی برای بازاندیشی در جایگاه کتابخانه در زندگی معاصر فراهم می‌کند. کتابخانه فضایی برای مطالعه، تامل و ارتباط است و می‌تواند در دوران بحران به حفظ بخشی از نظم زندگی اجتماعی کمک کند. شناخت شرایطی که این ظرفیت را تقویت می‌کنند، برای برنامه‌ریزی فرهنگی و گسترش دسترسی عمومی اهمیت دارد. این مجموعه می‌کوشد از خلال تجربه‌های واقعی کتابداران و گروه‌های کتابخوانی، امکان تبدیل فضای مطالعه به محیطی برای آرامش، تعلق و گفت‌وگو را بررسی کند.
با ما همراه باشید.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
