کتاب و جست‌وجوی «دیگری»/ 3
کتاب نخواندن، یکی از عوامل مهم گفت‌وگو نکردن است/ کتاب خواننده را با روایت دیگری آشنا می‌کند
رئیس اندیشکده تحلیل گفتمان راهبردی گفت: یکی از عوامل مهم گفت‌وگو نکردن، کتاب نخواندن است. جامعه‌ای که کتاب نمی‌خواند، به گفت‌وگو و شناخت دیگری علاقمند نخواهد بود و از فهم دیگران دور می‌ماند. این دوری از یکدیگر، بحران اساسی انسان‌های عصر کنونی است که تنهایی انسان را رقم زده و لذت گفت‌وگوی مفید و موثر را از میان برده است.
به گزارش ستاد خبری سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، حسن بشیر؛ عضو هیات علمی گروه معارف اسلامی، فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق(ع) و رئیس اندیشکده تحلیل گفتمان راهبردی است. از جمله مهم‌ترین کتاب‌های منتشر شده او می‌توان به «تعامل فرهنگ و سیاست: از تئوری تا واقعیت»، «رسانه و دین» و «کاربرد تحلیل گفتمان در فهم منابع دینی» اشاره کرد. با او درباره نسبت بحران و گفت‌وگو، تفاوت گفت‌وگو در شرایط بحرانی و عادی، نقش رسانه‌ها در کاهش تنش و شکاف اجتماعی، موانع پردازش ترومای جمعی و سهم کتاب در تقویت همدلی و شکستن انحصار روایت به گفت‌وگو نشستیم که در ادامه آن را می‌خوانید:
در شرایط بحرانی، چه عواملی تعیین می‌کند که گفت‌وگو در جامعه مجال بیشتری پیدا کند یا به حاشیه برود؟ و آیا صرف افزایش تبادل پیام و اظهارنظر در فضای عمومی را می‌توان نشانه گسترش گفت‌وگو دانست؟
اصولاً در شرایط سخت و بحرانی، نیاز به گفت‌وگو بیشتر می‌شود؛ اما امکان و ظرفیت آن لزوماً افزایش پیدا نمی‌کند و گاهی حتی کاهش می‌یابد. پاسخ علمی به این پرسش آن نیست که بحران همیشه گفت‌وگو می‌سازد یا همیشه آن را از میان می‌برد. بحران می‌تواند هم زمینه همکاری و گفت‌وگو را گسترش دهد و هم عامل گسست و کاهش آن باشد. مسئله این است که تحت چه شرایطی کدام مسیر تقویت می‌شود.
در این زمینه باید میان افزایش ارتباطات و گسترش گفت‌وگو تفاوت اساسی قائل شد. در بحران معمولاً حجم خبر، اظهارنظر، بیانیه و واکنش بالا می‌رود؛ اما این افزایش به معنای بیشتر شدن گفت‌وگو نیست. گفت‌وگو زمانی شکل می‌گیرد که طرفین علاوه بر فرصت سخن گفتن، امکان شنیده شدن، پرسش کردن و تأثیرگذاشتن بر فهم و تصمیم یکدیگر را نیز داشته باشند. ممکن است جامعه‌ای در بحران پُرحرف و در همان حال کم‌گفت‌وگو شود. پُرحرفی معادل گفت‌وگو نیست. گفت‌وگو نوعی تعامل دو یا چندطرفه است که منجر به بازخورد و تصمیم‌گیری می‌شود.
بحران از دو مسیر متفاوت بر وضعیت گفت‌وگو اثر می‌گذارد. مسیر اول، تقویت همبستگی بر پایه احساس سرنوشت مشترک میان افراد جامعه است. وقتی افراد و گروه‌ها دریابند با مسئله‌ای روبه‌رو هستند که هیچ‌کدام به‌تنهایی قادر به حل آن نیستند، انگیزه بیشتری برای شنیدن یکدیگر و همکاری پیدا می‌کنند و در همین شرایط است که گفت‌وگو شکل می‌گیرد. پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی درباره وضعیت‌های اضطراری نشان می‌دهد تجربه خطر مشترک می‌تواند به پیدایش هویت مشترک و حمایت متقابل بینجامد. بنابراین این تصور که مردم در بحران الزاماً خودخواه‌تر و همکاری‌ناپذیرتر می‌شوند، پشتوانه عمومی ندارد. همکاری و همبستگی را نیز نباید خودبه‌خود معادل گفت‌وگو دانست؛ این‌ها می‌توانند زمینه آن را فراهم کنند.
مسیر دوم، غلبه ترس، بی‌اعتمادی و منطق تقابل میان افراد جامعه است. وقتی بحران به‌صورت رقابت بر سر بقا، منابع یا هویت تجربه شود، طرف مقابل دیگر شریک حل مسئله دیده نمی‌شود و منشأ تهدید تلقی می‌شود. در چنین وضعیتی، شنیدن سخن دیگری ممکن است با تأیید او اشتباه گرفته شود و پذیرش خطا نیز نشانه ضعف به نظر برسد. حاصل این فرایند، کاهش تحمل ابهام و اختلاف و دشوارتر شدن گفت‌وگو در جامعه است.
نکته‌ای که باید بازگو شود این است که بحران ممکن است همبستگی درون یک گروه را افزایش دهد و در همان حال گفت‌وگوی همان گروه با گروه‌های دیگر را کاهش دهد. بنابراین افزایش وحدت داخلی به‌تنهایی نشانه تقویت فرهنگ گفت‌وگو نیست. همبستگی اولیه نیز ممکن است با طولانی شدن بحران و نابرابر شدن توزیع هزینه‌ها فرسوده شود.
بنابراین، می‌توان گفت آنچه تعیین‌کننده است، تنها شدت بحران نیست؛ نحوه مدیریت آن، اعتماد پیشین، شفافیت اطلاعات، انصاف در توزیع هزینه‌ها و وجود مجاری معتبر برای مشارکت و اعتراض اهمیت زیادی دارد. وقتی افراد احساس کنند شنیده می‌شوند و سخنشان اثری واقعی دارد، احتمال مشارکت گفت‌وگویی بیشتر می‌شود؛ اما اگر گفت‌وگو به دعوت مردم برای شنیدن تصمیم‌های از پیش گرفته‌شده محدود شود، اعتماد ایجاد نمی‌کند.
بحران ضرورت گفت‌وگو را افزایش می‌دهد، اما تحقق عملی آن را تضمین نمی‌کند. باید خطر مشترک به مسئله مشترک تبدیل شود و به بهانه‌ای برای حذف صداها و دیدگاه‌های متفاوت بدل نشود. گفت‌وگو نیز لزوماً به معنای توافق کامل نیست؛ گاهی مهم‌ترین دستاورد آن، فهم دقیق اختلاف‌ها و توافق بر اقداماتی محدود برای کاهش رنج و جلوگیری از تشدید بحران است.
در بحران، گفت‌وگو چه کارکردهایی پیدا می‌کند که در وضعیت عادی کمتر به آنها نیاز است؟ و این کارکردها در چه سطوحی از زندگی اجتماعی خود را نشان می‌دهد؟
در شرایط بحرانی، نیاز به گفت‌وگو جدی‌تر می‌شود؛ چون هم وابستگی افراد به یکدیگر بیشتر می‌شود و هم هزینه بدفهمی و تصمیم نادرست بالا می‌رود و تقریباً همه افراد می‌دانند که در این صورت بحران گسترده‌تر می‌شود. در وضعیت عادی ممکن است بتوان بعضی اختلاف‌ها را به تعویق انداخت؛ اما در شرایط بحران، قطع ارتباط یا نشنیدن یک هشدار می‌تواند پیامدهایی فوری و گاه جبران‌ناپذیر داشته باشد.
در این زمینه می‌توان سه سطح از وضعیت رابطه گفت‌وگو در شرایط بحران و شرایط عادی را مطرح کرد.
سطح اول، شناختی است. بحران معمولاً با کمبود اطلاعات معتبر، ابهام و تغییر سریع وضعیت همراه است. هیچ فرد یا نهادی به‌تنهایی همه ابعاد مسئله را نمی‌بیند و اطلاعات کافی درباره آن ندارد. مدیران، متخصصان و مردم درگیر بحران، هر یک بخشی از واقعیت را می‌شناسند. گفت‌وگو امکان می‌دهد این شناخت‌های پراکنده کنار هم قرار گیرند و خطاهای تصمیم‌گیری زودتر آشکار شود. در چنین شرایطی، شنیدن صدای مردم و استفاده از دیدگاه‌های آنان فقط یک ملاحظه اخلاقی نیست؛ یکی از راه‌های شناخت دقیق‌تر بحران است که می‌تواند به پاسخ‌های دقیق‌تر بینجامد.
سطح دوم، عملی و هماهنگی است. بحران‌ها معمولاً با اقدام یک بازیگر حل نمی‌شوند و به همکاری دسته‌جمعی نهادها، گروه‌های اجتماعی و شهروندان نیاز دارند. گفت‌وگو به شکل‌گیری فهم مشترک درباره اولویت‌ها، مسئولیت‌ها و شیوه‌های اقدام کمک می‌کند. فهم مشترک لزوماً به معنای یکسان شدن دیدگاه‌ها نیست؛ ممکن است درباره علت بحران اختلاف وجود داشته باشد و در همان حال درباره ضرورت حفظ جان انسان‌ها یا تداوم خدمات حیاتی توافق شکل بگیرد.
سطح سوم، اعتماد و عدالت است. تصمیم‌های بحرانی معمولا هزینه دارند و این هزینه‌ها به‌طور برابر توزیع نمی‌شوند. صرف اعلام اینکه تصمیمی به نفع همه است، برای حل بحران کفایت نمی‌کند. باید امکان پرسیدن، توضیح خواستن و شنیده شدن کسانی وجود داشته باشد که بیشترین آسیب را می‌بینند. مشارکت معنادار و توضیح صادقانه محدودیت‌ها می‌تواند به اعتماد و پذیرش آگاهانه تصمیم‌ها کمک کند؛ هرچند جای تصمیم درست و توزیع عادلانه هزینه‌ها را نمی‌گیرد.
در شرایط بحرانی، گفت‌وگو باید سریع‌تر باشد و از سطحی شدن دوری کند. این تعامل همچنین باید متمرکزتر باشد و از بسته شدن بپرهیزد. هدف فوری این گفت‌وگو لزوماً حل همه اختلاف‌ها نیست؛ این فرایند در پی ایجاد حداقلی از فهم و هماهنگی برای کاهش آسیب است، بدون آنکه فوریت بحران به بهانه‌ای برای تعطیل کردن پرسشگری و پاسخ‌گویی تبدیل شود. این وضعیت با شرایط عادی کاملاً متفاوت است.
وقتی پیام‌های قطبی و اضطراب‌آور فضای عمومی را پر می‌کند، چه اتفاقی در نسبت میان افراد جامعه می‌افتد که گفت‌وگوی سالم می‌تواند آن را مهار کند؟ و رسانه‌ها برای ایفای این نقش چه اقداماتی انجام دهند و از چه چیزهایی بپرهیزند؟
پاسخ فوری به این پرسش آن است که گفت‌وگوی سالم مانع تبدیل اختلاف دیدگاه به دشمنی اجتماعی می‌شود. این پاسخ درست است، اما همه‌جانبه نیست. این پاسخ درست است، اما همه ابعاد مسئله را پوشش نمی‌دهد. در فضایی که پیام‌های قطبی و اضطراب‌آور بر آن غلبه دارد، مسئله تنها اختلاف‌نظر نیست. افراد به‌تدریج یکدیگر را تهدیدی برای هویت، امنیت یا آینده خود می‌بینند. گفت‌وگوی سالم می‌تواند این فرایند را مهار کند. این مهار با حذف اختلاف صورت نمی‌گیرد؛ با انسانی نگه‌داشتن رابطه میان کسانی محقق می‌شود که با یکدیگر اختلاف دارند. بنابراین باید به این موضوع با عمق و دقت بیشتری نگاه کرد.
البته در این زمینه موارد مختلفی وجود دارد. برای نمونه، باید ابهام را کاهش داد و چرخه اضطراب را مهار کرد. وقتی اطلاعات ناقص و متناقض باشد، تشخیص خطر واقعی دشوارتر می‌شود. از این رو، به اطلاعات کامل و درک دیدگاه‌های مردم نیاز داریم تا در حل بحران موفق شویم. یکی دیگر از این موارد، اصلاح تصویر ذهنی ما از دیگری است. در فضای قطبی و پُرتنش، معمولاً تندترین صدای یک گروه به‌عنوان نماینده همه اعضای آن معرفی می‌شود، در حالی که در بسیاری از مواقع چنین نیست. بنابراین، باید به همه صداها گوش داد و از همه تجربیات و دیدگاه‌ها استفاده کرد.
همچنین تقویت احساس شنیده شدن و تعلق اجتماعی اهمیت دارد. وقتی افراد ببینند می‌توانند بدون تحقیر یا برچسب خوردن، نگرانی و نقد خود را بیان کنند و پاسخ بگیرند، پیوندشان با جامعه حفظ می‌شود. چنین تجربه‌ای به گفت‌وگوی مؤثر و مفید می‌انجامد. باید تأکید کنم که انسجام اجتماعی به معنای یک‌صدایی یا تک‌صدایی نیست. انسجام اجتماعی یعنی توانایی ادامه همکاری و همزیستی با وجود اختلاف‌ها. سکوت ظاهری را نباید با انسجام اشتباه گرفت. گاهی سکوت خود نشانه مخالفت است، برخلاف آنچه گفته می‌شود که «سکوت علامت رضاست».
البته در این زمینه رسانه‌ها مسئولیت‌های مهمی دارند. باید دقت را بر تحریک و هیجان‌زدگی مقدم بدانند. از هراس‌افکنی و انتشار تصاویر مبهم و تأییدنشده بپرهیزند و فهم عمومی را دچار سردرگمی نکنند. اختلاف را بازنمایی کنند، اما آن را بیش از اندازه برجسته نسازند و به دشمنی و خصومت تبدیل نکنند. در طرح مسائل اجتماعی منصف باشند و از تحقیر افراد و گروه‌ها دوری کنند. گسترش شنیدن صدای مردم نیز از وظایف مهم رسانه است. رسانه‌ها باید بکوشند مسئله اجتماعی را به‌درستی درک کنند و آن را بازگو کنند؛ هر انحرافی در این زمینه و هر نبود فهم واقعی می‌تواند به گسترش بحران بینجامد. بازنمایی تنوع واقعی فضای عمومی، بدون برچسب زدن‌های غیرواقعی، و بازتاب صداها، بدون بزرگ‌نمایی یا کوچک‌نمایی، از دیگر وظایف رسانه است.
اطلاع‌رسانی مداوم، شفاف و صحیح نیز در همین زمینه اهمیت اساسی دارد. هر تحلیل غیرواقعی از اخبار می‌تواند بحران را گسترده‌تر کند و حتی امکان گفت‌وگو را از میان ببرد.
در نهایت باید گفت از گفت‌وگو نمی‌توان انتظار معجزه داشت. گفت‌وگو زمانی مؤثر است که رسانه‌ها در انعکاس تبعیض و بی‌عدالتی، عدالت خبری، شفافیت و صداقت را رعایت کنند و هم‌زمان با بازتاب تبعیض و بی‌عدالتی، پیشنهادهای مؤثر و مفید برای حل بحران مرتبط با آن را نیز ارائه دهند. طرح یک‌سویه تبعیض و بی‌عدالتی می‌تواند در جامعه آدرس غلط تلقی شود و به افزایش بحران بینجامد.
بحران‌ها اغلب «ترومای جمعی» ایجاد می‌کنند. گفت‌وگو چه نقشی در پردازش سالم احساسات و جلوگیری از سرکوب روانی ایفا می‌کند و مهم‌ترین موانع بر سر آن چیست؟ رسانه چگونه می‌تواند این موانع را کم کند؟
یکی از خطرهای مهم بحران، ایجاد «ترومای جمعی» یا «آسیب روانی جمعی» است. این آسیب معمولاً پیامدهای اجتماعی مهمی دارد که در شرایط بحرانی فاجعه‌بار می‌شود. در چنین شرایطی، افراد جامعه فقط آسیب نمی‌بینند؛ احساس امنیت آنان، اعتماد اجتماعی، روابط میان مردم و تصورشان از آینده نیز ممکن است دگرگون شود.
با توجه به ویژگی‌های ترومای جمعی، یکی از عوامل کاهش‌دهنده این آسیب اجتماعی مهم، گفت‌وگوی افراد جامعه با یکدیگر است. این گفت‌وگو می‌تواند به کاهش احساس تنهایی، فهم تجربه و بازیابی احساس پیش از بحران بینجامد. البته این نتیجه مشروط به آن است که افراد حق ابراز نظر، امکان گفت‌وگوی آزاد و زمینه ارتباط مؤثر داشته باشند.
مفهوم ترومای جمعی، همان‌گونه که گفته شد، احساس ناامنی، بی‌اعتمادی و نگرانی از آینده است. در همه بحران‌ها تنها بخشی از افراد جامعه دچار چنین عوارضی می‌شوند. افرادی که در این وضعیت قرار گرفته‌اند، با گفت‌وگو با دیگرانی که هنوز چنین وضعیتی ندارند، به درک مشترکی از شیوه مقابله با وضعیت مزبور می‌رسند. برای تغییر این وضعیت باید اصل «رنج» را جدی گرفت و در پی رفع آن بود. در همین زمینه، فهم احساسات دیگران و تلاش برای کمک به آنان از راه احترام، پذیرش و گوش دادن به سخنان‌شان اهمیت دارد.
البته در این زمینه موانعی نیز وجود دارد که باید به آنها توجه کرد. یکی از این موانع، ترس از قضاوت درباره دیگران است که مانع جدی گفت‌وگو می‌شود. بی‌اعتمادی و انکار رنج دیگران نیز مانع اساسی دیگری است. تکذیب، تحریف، نپذیرفتن رنج یا تقلیل دادن احساس دیگران نیز از موانع مهم دیگر است که گفت‌وگو را در شرایط غلبه ترومای جمعی در جامعه کاهش می‌دهد.
در اینجا باید به موضوع مهم دیگری نیز توجه جدی کرد. میان «سکوت انتخابی» و «سکوت تحمیلی»، یا «گفت‌وگوی آزاد» و «گفت‌وگوی محصور» تفاوت اساسی وجود دارد. هر سخن نگفتنی، نشانه سرکوب یا اعمال فشار نیست. برخی افراد هنوز آمادگی طرح روایت خود از زندگی را ندارند یا معنای حمایت و عدم حمایت را به شکل‌های مختلف دریافت می‌کنند.
درباره رسانه و نقش آن در این زمینه می‌توان گفت رسانه‌ای که به آزادی انتقاد باور داشته باشد، حق انتخاب را به افراد می‌دهد و از بازگویی اجباری و جزئیات تحریک‌کننده پرهیز می‌کند. رسانه باید نیاز اصلی جامعه را تشخیص دهد و در جهت تأمین آن بکوشد. بازنمایی رنج انسان‌ها باید واقعی باشد و از حالت نمایشی و «اخبار زرد» خارج شود. حفظ هویت و حریم خصوصی افراد ضرورت دارد. رسانه باید در کنار مردم، مطالبات آنان را به شکل واقعی و دلسوزانه پیگیری کند. در حقیقت، رسانه زمانی به زبان و صدای مردم تبدیل می‌شود که در ایجاد امنیت و آرامش جامعه، صادق، شفاف، کمک‌دهنده و حمایتگر باشد.
کتاب چگونه می‌تواند ظرفیت همدلی مخاطب را برای گفت‌وگو با «دیگری» تقویت کند؟
کتاب نقش اساسی در فهم انسان از جامعه و جهان دارد. خواندن کتاب تنها مطالعه یک متن نیست؛ همراهی، نقد و پذیرفتن یا نپذیرفتن مطالب آن را به دنبال دارد و در ساخت ذهنیت و غنی‌سازی فکری انسان اثر مهمی می‌گذارد. از این رو، خواندن کتاب یعنی فهم «دیگری» و این فهم، زمینه‌ساز فهم دیگری در متن جامعه می‌شود و در چنین وضعیتی گفت‌وگو می‌تواند شکل بگیرد.
اما باید بدانیم کتاب خواندن به‌تنهایی کسی را همدل‌تر یا گفت‌وگوپذیرتر نمی‌کند. اثر کتاب خواندن باید در بیرون متن، در جامعه و در روابط انسانی ظاهر شود.
مطالعه و کتاب خواندن را باید جدی گرفت. کتاب خواندن یعنی دیدن از منظر «دیگری» و این دیدن، نوعی فهمیدن دیدگاه دیگری و پذیرفتن اوست. این پذیرش می‌تواند اثرات مهمی در جامعه به جای بگذارد. امروز یکی از عوامل مهم گفت‌وگو نکردن، نخواندن کتاب‌ها و بسنده کردن به اخبار ضد و نقیض شبکه‌های اجتماعی است که به جای ایجاد همدلی و وحدت، تناقض و تعارض را افزایش می‌دهد و مانع اساسی گفت‌وگو می‌شود.
خواندن کتاب، ما را با این واقعیت مهم روبه‌رو می‌کند که همه انسان‌ها شبیه ما فکر نمی‌کنند. خواندن دیدگاه‌ها و روایت‌های دیگران از زندگی، ما را آماده می‌کند تا در واقعیت اجتماعی نیز صدای دیگران را بشنویم و به آن واکنش نشان دهیم.
در شرایطی که روایت‌های واحد و قطبی بر فضای عمومی غالب می‌شود، کتاب به عنوان یک رسانه چگونه می‌تواند با ارائه صداهای متکثر و روایت‌های شنیده‌نشده، انحصار روایت را بشکند و زمینه گفت‌وگوی انتقادی را فراهم کند؟
کتاب با طرح دیدگاه‌های مختلف دیگران، عامل اساسی در شکستن انحصار روایت است. تجربه‌ها و روایت‌های گوناگون از زندگی که در کتاب‌ها ثبت می‌شوند، نشانه وجود دیدگاه‌ها و شناخت‌های متفاوت از جهان‌اند. خواندن این دیدگاه‌ها و تفاوت‌ها، تمرینی برای شنیدن صداهای دیگران در جامعه است. کتاب‌ها با طرح روایت‌های مختلف، به توسعه ذهنی و عملی انسان می‌انجامند. این روایت‌ها زمینه فهم دیگران، گوش دادن به سخن آنها و در نهایت گفت‌وگو با آنها را فراهم می‌سازند.
کتاب خواندن زمینه مقایسه میان واقعیت و روایت را نشان می‌دهد. این مقایسه می‌تواند شناخت انسان از واقعیت اجتماعی را افزایش دهد و به دیدن آنچه دیده نمی‌شود کمک کند. انسان با این شناخت می‌تواند ساحت‌های مختلف انسانی را درک کند و خود را با دیگران پیوند دهد. این پیوند، زمینه‌های گفت‌وگو را هموار می‌سازد.
امروزه یکی از عوامل مهم گفت‌وگو نکردن، کتاب نخواندن است. جامعه‌ای که کتاب نمی‌خواند، به گفت‌وگو و شناخت دیگری علاقمند نخواهد بود و از فهم دیگران دور می‌ماند. این دوری از یکدیگر، بحران اساسی انسان‌های عصر کنونی است که تنهایی انسان را رقم زده و لذت گفت‌وگوی مفید و مؤثر را از میان برده است.
در پایان می‌توان گفت کتاب خواندن زمانی گفت‌وگوی انتقادی و مفید را فراهم می‌کند که روایت‌های گوناگون را از یک منظر مطرح نکند و نتایج متفاوتی را منعکس کند. کتاب باید صداهای متفاوت را به شکل واقعی و بدون ارزیابی پیشینی مطرح کند و زمینه‌ای فراهم آورد که خواننده خود کاشف معنای واقعی باشد.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط می‌کند
