نرمافزار «کتابخانه متون کهن فارسی» در سومین روز از هفته کتاب و با حضور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی رونمایی شد؛ سیدعباس صالحی این مجموعه را بستری تازه برای مطالعه تغییرات زبان فارسی دانست.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، آیین رونمایی از نرمافزار «کتابخانه متون کهن فارسی» همزمان با سومین روز از سیوچهارمین دوره هفته کتاب، دوشنبه (۲۵ آبان ۱۴۰۵) با حضور سیدعباس صالحی؛ وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، محسن جوادی؛ معاون امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، غلامعلی حدادعادل؛ عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، مشاور رهبر معظم انقلاب و رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی و جمعی از مسئولان در سالن غدیر ساختمان بهارستان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزار شد.
این نرمافزار از سوی مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (نور) و در راستای توسعه پژوهشهای دیجیتال در حوزه زبان و ادبیات فارسی تولید شده است و مجموعهای شامل بیش از هزار عنوان کتاب و رساله از میراث مکتوب زبان فارسی تا قرن دهم را در اختیار پژوهشگران و علاقهمندان قرار میدهد.
سیدعباس صالحی؛ وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، در این آیین با اشاره به جایگاه زبان فارسی گفت: انسان به زبان فارسی مباهات میکند؛ از این جهت که دیرینهای طولانی و تاریخی گسترده دارد. زبان فارسی پیش از اسلام، در قالب فارسی باستان و میانه و پس از اسلام نیز در شکل فارسی معاصر تداوم یافته است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره ارزش مجموعه نرمافزار «کتابخانه متون کهن فارسی» افزود: اینکه ما میتوانیم بخشی از این مجموعه محصولات زبان فارسی را در قالب بیش از هزار عنوان در اختیار داشته باشیم، اتفاقی ارزشمند است و عملاً بستری تازه برای مطالعه تغییرات زبان فارسی فراهم میکند. این مجموعه شامل ۷۲ میلیون واژه و در شکل ترکیبی، ۱۵۰ میلیون واژه است که از منظرهای مختلف قابل استفاده است.
صالحی با اشاره به بخشی از اهمیت مجموعه «کتابخانه متون کهن فارسی» گفت: یک بخش از اهمیت آن، نگاه به گذشته یعنی توصیف و ارزیابی آن است و از این جهت میتواند اهمیت داشته باشد که مروری بر زبان فارسی از قرن سوم و چهارم تا قرن دهم داشته باشیم.
وی افزود: این مرور میتواند از زوایای مختلفی صورت بگیرد که یکی از آنها «تغییرات زبان فارسی» است؛ زبان، موجودی زنده است و اینکه چه تغییراتی از لحاظ لفظی، املایی، نحوی و... پیدا کرده، اهمیت خاص خود را دارد. کاری که انجام شده، فرصتی برای مطالعات زبانشناختی خاص در حوزه زبان فارسی، در زبان عمومی و زبان تخصصی ایجاد میکند.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره مطالعات زبانی توضیح داد: در حوزه زبان عمومی، مطالعاتی انجام شده است درباره وامگیری زبان فارسی از زبانهای دیگر؛ برای مثال، اینکه چه میزان از زبان عربی وام گرفتهایم. در برخی آثار فارسی مانند شاهنامه ارقام کمتری در این زمینه مطرح است و در برخی آثار دیگر، میزان این تأثیر بیشتر است؛ اما اینکه هر مؤلف، در هر قرن و در هر موضوع چه میزان از زبان عربی استفاده کرده، موضوعی قابل بررسی است.
صالحی با اشاره به تأثیر زبانهای دیگر بر فارسی افزود: غیر از زبان عربی، زبانهای دیگری نیز در تماس با زبان فارسی قرار گرفتهاند؛ از جمله زبان ترکی، مغولی و سُغدی. مطالعاتی نیز در این زمینه داشتهایم؛ به عنوان مثال کار ارزشمندی درباره تأثیر زبان سُغدی بر متون کهن فارسی انجام شد و فرهنگستان زبان و ادب فارسی نیز آن را منتشر کرد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: این پژوهشها عمدتاً مبتنی بر مطالعات و کاوشهای کتابخانهای بودهاند، اما نرمافزار «کتابخانه متون کهن فارسی» کمک میکند تا مبادلات زبانی خود را با زبانهای مختلف ارزیابی کنیم. میزان اتکاپذیری این نوع مطالعات، به دلیل اینکه بیشتر کتابخانهای بودند و امکان تطبیق و مقایسه محدودی داشتند، تا حدی مشخص بود؛ اما چنین مجموعههایی فرصت میدهند که به مبادلات زبانی توجه بیشتری داشته باشیم. کاملاً روشن است که تغییرات زبانی، بخشی عوامل درونی و بخشی عوامل بیرونی دارند و یکی از عوامل بیرونی، تماسها و ارتباطات زبانی است.
صالحی افزود: از این طریق میتوانیم گذشته زبان فارسی و شناسنامه آن را بهتر بشناسیم و سپس درباره عوامل تغییر آن فکر کنیم که طبیعتاً این مجموعه زمینهساز مطالعات و پژوهشهای پسینی نیز خواهد بود.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه مجموعه «کتابخانه متون کهن فارسی» در حوزه زبانهای تخصصی فارسی اهمیت دارد، گفت: به تدریج زبان فارسی در علوم تجربی نیز جایگاه خود را پیدا میکند و میتوان این روند را دنبال کرد و دید که زبان تخصصی فارسی چگونه بهمرور در قرنهای بعدی در حوزه زبان عمومی و تخصصی ارتقا پیدا میکند.
صالحی افزود: یکی از حوزههای اثرگذار این مجموعه، بررسی تغییرات زبانی است. بخش قابل توجهی از این فرصتسازی به این موضوع مربوط میشود که زبان فارسی از لحاظ واژگانی، زبانی ترکیبی است و قدرت آن نیز تا حد زیادی از همین ترکیبهای واژگانی ناشی شده است. اینکه زبان فارسی در گذشته چگونه با استفاده از این ترکیبها پیش رفته، موضوع مهمی است؛ این نرمافزار میتواند واژگان قبلی را در کنار چند واژه و واژگان بعدی را نیز در کنار چند واژه تشخیص دهد و نکاتی از این قبیل را در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پایان گفت: مجموعه «کتابخانه متون کهن فارسی» فرصت جدیدی ایجاد کرده است و میتواند کمک کند تا گذشته زبان فارسی را بهتر، مطمئنتر و با اطمینان بیشتری بشناسیم و کمتر از حدس و گمان استفاده کنیم. فراتر از کارکرد نخست، این مجموعه میتواند فرصتسازی جدیدی برای آینده زبان فارسی نیز داشته باشد. انشاءالله نسخههای جدید این نرمافزار توسعه پیدا کند و در مراحل بعد، آثار و منابع قرن دهم به بعد نیز به آن افزوده شود.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.