مدیر گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شاهد گفت: کتابخانههای عمومی در دوران بحرانهایی مانند جنگ، همهگیری کرونا و بلایای طبیعی، علاوه بر اطلاعرسانی و فراهم کردن دسترسی به منابع معتبر، میتوانند با ایجاد شبکههای اجتماعی محلی و فراهم کردن زمینه تعامل میان شهروندان، به کاهش اضطراب و تسهیل بازگشت افراد به زندگی عادی کمک کنند.
سعید اسدی؛ مدیر گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شاهد در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، به نقش کتابخانهها در مراحل مختلف بحران اشاره کرد و ادامه داد: برای کتابخانهها، بهویژه کتابخانههای عمومی، در سه مرحله پیش از بحران، هنگام بحران و پس از آن وظایفی در نظر گرفته شده است. پیش از وقوع بحران، آگاهیرسانی و تشکیل شبکههای محلی از مهمترین وظایف این مراکز است.
وی افزود: کتابخانههای عمومی، بهویژه شعبههایی که در محلهها و در نزدیکی محل زندگی مردم قرار دارند، میتوانند افراد و توانمندیهای آنها را شناسایی و با برگزاری برنامههای مشترک، زمینه ارتباط میان آنها را فراهم کنند. برای مثال، ممکن است در یک محله افرادی توانایی ارائه خدمات امدادی یا پرستاری داشته باشند، کتابخانه میتواند این افراد را شناسایی و زمینه آشنایی و ارتباط آنها را با یکدیگر فراهم کند تا در زمان بحران، امکان همکاری و کمکرسانی بیشتری وجود داشته باشد.
اسدی با اشاره به جایگاه کتابخانههای عمومی در اجتماعات محلی، ادامه داد: کتابخانه عمومی بخشی از اجتماع محلی است و در بسیاری از کشورها، از معدود نهادهایی است که بهصورت مستقیم با مردم ارتباط دارد. این مراکز فضایی فراهم میکنند که افراد با انگیزه و علاقه شخصی میل به حضور در آن را دارند. به همین دلیل میتوانند در شکلگیری ارتباطات اجتماعی و تقویت همکاری میان اعضای جامعه نقش موثری ایفا کنند.
مدیر گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شاهد با اشاره به وظایف کتابخانهها هنگام وقوع بحران گفت: در این مرحله از کتابخانهها انتظار میرود به محلی برای اطلاعرسانی، گردهمایی و دسترسی به اطلاعات موردنیاز مردم تبدیل شوند. برای مثال در دوران همهگیری کرونا، آگاهیرسانی درباره سواد سلامت، واکسن و دیگر اطلاعات مرتبط با بیماری اهمیت زیادی داشت. افراد باید میتوانستند از منابع معتبر برای یافتن پاسخ پرسشهای خود استفاده کنند.
اسدی اضافه کرد: در بحرانهایی مانند زلزله نیز ممکن است شهروندان در مدت کوتاهی به اطلاعات دقیق و بهروز نیاز پیدا کنند. کتابخانهها میتوانند با فراهم کردن دسترسی به اطلاعات معتبر، پاسخگویی به این نیازها را تسهیل کنند. پس از بحران نیز آموزش و کمک به بازگشت افراد به زندگی عادی اهمیت دارد و کتابخانهها بهعنوان نهادهایی فرهنگی و اجتماعی میتوانند در این مسیر نقشآفرین باشند.
وی با تاکید بر نقش کتابخانهها در کاهش اضطراب و افزایش تابآوری افراد گفت: یکی از راههای ایفای این نقش، تامین منابع اطلاعاتی مناسب و کمک به دسترسی مردم به اطلاعات درست است. مطالعه منابع معتبر و آشنایی با راهکارهای مواجهه با شرایط دشوار میتواند به آرامش روانی افراد، افزایش انگیزه و بازگشت تدریجی آنها به زندگی عادی کمک کند. ایجاد اجتماع و تقویت پیوندهای اجتماعی نیز از دیگر راههای اثرگذاری کتابخانههاست. کتابخانههای عمومی در سالهای اخیر بیش از گذشته بهعنوان «مکان سوم» شناخته میشوند؛ فضایی اجتماعی در کنار خانه و محل کار که افراد میتوانند در آن گرد هم جمع شوند، ارتباط برقرار کنند و تجربههای خود را با دیگران به اشتراک بگذارند.
به گفته اسدی، در زمان بحران، افرادی که با مشکلات یا اندوه مشترکی مواجه شدهاند، با دیدار یکدیگر و گفتوگو درباره تجربههایشان احساس همدلی بیشتری میکنند و میتوانند از حمایت یکدیگر بهرهمند شوند. باید کتابخانههای عمومی فضاها و برنامههایی برای گردهمایی افرادی فراهم کنند که در جریان بحرانها و حوادث آسیب دیدهاند تا بتوانند با مشارکت در فعالیتهای جمعی، بهتدریج شرایط دشوار را پشت سر بگذارند.
اسدی با اشاره به تجربه فعالیت خود در کتابخانههای شهر تهران گفت: در دورهای که در کتابخانههای شهر تهران فعالیت میکردم، با خانوادههایی مواجه بودیم که درگیر مسائل اجتماعی و فرهنگی، از جمله مشکلات ارتباطی با نوجوانان و نگرانی درباره گرایش آنها به اعتیاد بودند. در آن زمان دسترسی به اینترنت و ابزارهای اطلاعرسانی به گستردگی امروز نبود و خانوادهها کتابخانه را یکی از مراکز دسترسی به اطلاعات میدانستند.
وی ادامه داد: این خانوادهها انتظار داشتند کتابخانه منابع مناسبی به آنها معرفی کند تا بتوانند درباره مشکلات خود آگاهی بیشتری به دست آورند. برای مثال، والدینی که با مشکلات رفتاری فرزندان یا چالشهای ارتباطی در خانواده مواجه بودند، میتوانستند برای یافتن منابع مرتبط به کتابخانه مراجعه کنند. این تجربه نشان میدهد که کتابخانهها، حتی در مواجهه با بحرانهای خانوادگی و اجتماعی، میتوانند نقش مهمی در آگاهیرسانی و کمک به افراد داشته باشند.
مدیر گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شاهد با اشاره به تجربه کتابخانههای عمومی در کشورهای دیگر گفت: پس از وقوع حوادثی مانند زلزله و سیل، معمولا مدارس تعطیل میشوند و کودکان و نوجوانان برای مدتی برنامه مشخصی ندارند یا از فضاهای اجتماعی معمول خود محروم میشوند. در چنین شرایطی کتابخانههای عمومی میتوانند با برگزاری برنامههای فرهنگی و آموزشی، فضایی برای حضور این گروهها فراهم کنند تا در هفتههای پس از بحران، امکان مشارکت در فعالیتهای جمعی و بازگشت تدریجی به زندگی روزمره را داشته باشند.
اسدی با تاکید بر ظرفیت کتابخانهها برای تبدیل شدن به پناهگاهی روانی و محلی برای گفتوگوی اجتماعی ادامه داد: یکی از وظایف کتابخانهها، فراهم کردن بستری برای شکلگیری گروههایی از افراد با علایق مشترک است. این گروهها میتوانند حول موضوعاتی مانند هنر، ورزش، مطالعه، داستانخوانی یا تربیت فرزندان شکل بگیرند.
وی افزود: اگر کتابخانه از قبل این گروهها را شناسایی و زمینه ارتباط میان اعضای آنها را فراهم کرده باشد، در زمان بحران امکان بازگشت افراد به این شبکههای اجتماعی بیشتر خواهد بود. برای مثال مادرانی که فرزندان دانشآموز دارند، میتوانند در قالب گروههای همفکری یا کتابخوانی با یکدیگر در ارتباط باشند. اگر چنین گروهی پیش از وقوع بحران شکل گرفته باشد، اعضای آن پس از بحران نیز میتوانند بهصورت خودجوش در کتابخانه گرد هم بیایند و با تبادل تجربه، همدلی و بهاشتراکگذاری اطلاعات، به یکدیگر کمک کنند.
به گفته اسدی این ارتباطات میتواند روند بازگشت افراد به زندگی عادی را تسهیل کند. افراد در چنین گروههایی فرصت پیدا میکنند درباره مشکلات خود صحبت کنند، از تجربههای دیگران بهره ببرند و برای مواجهه با شرایط دشوار راهکارهای مناسبتری پیدا کنند.
وی تاکید کرد: کتابخانهها برای ایفای این نقش لزوما به مداخله مستقیم و پر هزینه نیاز ندارند. فراهم کردن فضا و فرصت ملاقات، شکل دادن به شبکههای کتابخوانی و تقویت اجتماعات محلی میتواند بخش مهمی از این مسیر را هموار کند. در ادامه نیز خود اعضای این گروهها با ارتباطات و حمایتهای متقابل، بخشی از این نقش را بر عهده خواهند گرفت.
اسدی با اشاره به تجربههای فعالیت خود در استرالیا و کتابخانه شهرداری تهران، بر ضرورت توجه بیشتر به کارکرد اجتماعی کتابخانههای عمومی تاکید کرد و گفت: با توجه به تحولات فناوری و انتظارات جدید از کتابخانهها، مفهوم «مکان سوم» در فعالیت کتابخانههای عمومی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در دوره کنونی از کتابخانههای عمومی انتظار میرود علاوه بر فراهم کردن منابع اطلاعاتی و علمی، فضایی برای گردهمایی افراد و شکلگیری اجتماعات مبتنی بر علایق مشترک باشند. این علایق میتوانند به مطالعه، هنر، ادبیات، موضوعات اجتماعی یا تعلق به یک محله مربوط باشند. کتابخانهها میتوانند با فراهم کردن فضای فیزیکی مناسب و طراحی برنامههای مشترک، از شکلگیری و تداوم این ارتباطات حمایت کنند.
مدیر گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه شاهد در پایان گفت: تقویت این کارکرد اجتماعی هم به پویایی کتابخانهها و افزایش مشارکت مخاطبان کمک میکند و هم زمینه ایفای نقش موثرتر آنها در دوران بحران را ایجاد میکند. کتابخانهای که پیش از بحران توانسته باشد شبکهای از افراد و گروههای محلی ایجاد کند، در زمان بحران نیز ظرفیت بیشتری برای اطلاعرسانی، تقویت همدلی و حمایت از جامعه خواهد داشت.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.