امیدعلی مسعودی گفت: در شرایط بحرانی گفتوگوهای خانوادگی و مطالعه کتاب میتوانند فرصت مناسبی برای حفظ ارتباطات میانفردی و تقویت امنیت روانی افراد فراهم کنند.
امیدعلی مسعودی؛ رئیس دانشکده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه بینالمللی سوره در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران به نقش گفتوگو در شرایط بحران اشاره کرد و ادامه داد: بحرانها ماهیت متفاوتی دارند و در برخی از آنها، مانند زلزله و طوفان، افراد به دلیل آسیبهای روحی و روانی و تجربه تروما، آمادگی چندانی برای گفتوگو ندارند. با این حال در شرایطی مانند جنگ و همهگیری کرونا، گفتوگوهای خانوادگی و مطالعه کتاب میتوانند فرصت مناسبی برای حفظ ارتباطات میانفردی و تقویت امنیت روانی افراد فراهم کنند.
وی با اشاره به تجربه جنگ در سالهای اخیر بیان کرد: در جنگ تحمیلی سوم، بهویژه در جنگ رمضان که حدود ۴۰ روز طول کشید، افرادی که خارج از شهرهای بحرانی زندگی میکردند و به مناطق دیگر مهاجرت کرده بودند، فرصت بیشتری برای حضور در کنار خانواده و برقراری ارتباط میانفردی داشتند. یکی از معضلات بزرگ در شرایط بحرانی، قطع ارتباطات میانفردی است و گفتوگو میتواند به ایجاد احساس امنیت کمک کند.
این استاد علوم ارتباطات با اشاره به محدودیتهای ارتباطی در فضای مجازی افزود: در شرایطی که گفتوگوها بهجای فضای واقعی به فضای مجازی منتقل میشوند و محدودیتهایی برای برقراری ارتباط وجود دارد، افراد نمیتوانند بازخورد صحبتهای خود را دریافت کنند. این مسئله نوعی اختلال و بنبست ارتباطی ایجاد میکند. به همین دلیل، باید شرایطی فراهم شود تا افراد بتوانند با دیگران، حتی در مکانهای مختلف، ارتباط برقرار کنند و از این ارتباط احساس امنیت داشته باشند.
نویسنده کتاب «آیندهنگری ارتباطات اجتماعی در ایران» ادامه داد: امنیت روانی برای مردم در شرایط بحرانی، بهویژه هنگام جنگ و بمباران، اهمیت زیادی دارد. آسیبهای روحی و روانی ناشی از این شرایط ممکن است توان مقاومت افراد را کاهش دهد. البته در بحرانهای طبیعی مانند سیل و زلزله، اولویت اولیه مردم نجات جان خود و دیگران و امدادرسانی است و معمولاً فرصت چندانی برای گفتوگو وجود ندارد.
وی در ادامه به تجربه همدلی شکل گرفته در واقعه هولناک زلزله بم اشاره کرد و گفت: در زلزله بم که بیش از ۲۰ هزار نفر از هموطنانمان جان خود را از دست دادند، همدلی و همراهی گستردهای در سراسر کشور شکل گرفت. رسانهها از طریق ارتباط با مردم و اطلاعرسانی درباره نیازهای مناطق آسیبدیده، نقش مهمی در جلب کمکهای انسانی داشتند. به طور کل در چنین شرایطی رسانهها در مرحله نخست باید به تثبیت روحیه افراد کمک کنند، سپس زمینه ارتباط و گفتوگو با آنها را برای امدادرسانی فراهم آورند و در مراحل بعدی نیز در بازسازی و بازگرداندن شرایط فیزیکی و روانی جامعه به وضعیت عادی نقش داشته باشند.
مسعودی در پاسخ به پرسشی درباره تفاوت گفتوگو در شرایط بحرانی با شرایط عادی عنوان کرد: در شرایط عادی، تمرکز افراد بیشتر است و استدلالها و تعاملات میان آنها کیفیت مناسبتری دارد. نبود تمرکز میتواند کیفیت گفتوگو را کاهش دهد. مخاطب از گفتوگوهای رسانهای انتظار دارد اطلاعات و نکتهای دریافت کند؛ بنابراین، گفتوگویی که بدون آمادگی و تمرکز انجام شود، نمیتواند نتیجه مطلوبی داشته باشد.
این استاد علوم ارتباطات درباره نقش گفتوگوی سالم در کاهش اضطراب و تنشهای اجتماعی در شرایط بحرانی گفت: گفتوگوهایی که در این شرایط انجام میشوند، میتوانند با مسئولان دولتی، امدادگران، کارشناسان و مردم آسیبدیده صورت بگیرند. مسئولان دولتی معمولا درباره برنامهها و امکانات موجود توضیح میدهند و برای مثال در شرایط سیل یا زلزله، از اقدامات و کمکهای هلالاحمر و دیگر نهادهای امدادی اطلاعرسانی میکنند. این گفتوگوها میتوانند در کاهش تنش و ایجاد امید مؤثر باشند.
نویسنده کتاب «اندیشههای بنیادین در علم ارتباطات» اضافه کرد: گفتوگو با امدادگران نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان میدهد جامعه زنده است و افراد برای کمک به یکدیگر تلاش میکنند. انعکاس این تلاشها میتواند این امید را در جامعه تقویت کند که بحران بهزودی مدیریت و برطرف خواهد شد.
مسعودی در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر ضرورت گفتوگو با کارشناسان بیان کرد: کارشناسان میتوانند با تحلیل دلایل وقوع حوادث، زمینه پیشگیری از بحرانهای بعدی را فراهم کنند. طرح این مسائل در گفتوگوهای کارشناسی کمک میکند از تکرار چنین حوادثی جلوگیری شود؛ زیرا پیشگیری همیشه بهتر از درمان است.
وی درباره گفتوگو با آسیبدیدگان بحرانها نیز گفت: گاهی در جریان حوادثی مانند زلزله، با افرادی مواجه میشویم که اعضای خانواده خود را از دست دادهاند و در شرایط روحی بسیار نامناسبی قرار دارند. انجام مصاحبه با این افراد در چنین وضعیتی میتواند احساسات مخاطبان را جریحهدار کند و از نظر عاطفی نیز دستاوردی برای گفتوگو نداشته باشد. اگر افراد آسیبدیده در شرایط مناسبتری اسکان یافته باشند و بتوانند با آرامش بیشتری درباره تجربه خود صحبت کنند، حتی گفتوگوهایی که در آن از کمکها و حمایتهای دیگران قدردانی میکنند و به دیگران روحیه میدهند، میتواند مفید باشد. اما گفتوگو با افرادی که در لحظه حادثه تمرکز و آمادگی روانی ندارند، معمولا پیام موثری به مخاطب منتقل نمیکند و ممکن است موجب آشفتگی ذهنی و عاطفی او شود.
مسعودی در ادامه به نقش کتاب در تقویت همدلی و آمادگی افراد برای گفتوگو اشاره کرد و ادامه داد: کتابخانههای زیادی در کشور وجود دارند و مردم میتوانند از امکانات آنها برای امانت گرفتن کتاب استفاده کنند. همچنین کتابهای دستدوم با قیمت مناسبتری در بازار عرضه میشوند. باید برای مطالعه در زندگی روزمره برنامهریزی کنیم. همانطور که برای حفظ سلامتی توصیه میشود روزانه زمانی را به پیادهروی یا ورزش اختصاص دهیم، لازم است برای سلامت ذهن و فکر خود نیز زمانی را به کتابخواندن اختصاص دهیم.
وی افزود: نتایج نظرسنجیها نشان میدهد مردم ما به کتابخواندن علاقه دارند، اما فرصت کافی برای آن پیدا نمیکنند. بنابراین، باید این فرصت را ایجاد کرد. نمیتوان کتابی خرید و در خانه گذاشت و منتظر ماند تا زمانی برای مطالعه آن فراهم شود. به اعتقاد من، یکی از کارهای نیکویی که باید در جامعه رواج پیدا کند، اختصاص دادن زمانی برای مطالعه کتاب، چه در شرایط بحرانی و چه در شرایط عادی است.
مسعودی با اشاره به نقش مطالعه در پیشرفت علمی و اجتماعی جوامع گفت: بزرگان، دانشمندان و علمای جهان از طریق مطالعه، پژوهش و تحقیق توانستهاند به جایگاههای علمی دست پیدا کنند و به جامعه خدمت کنند. در حوزه علوم انسانی نیز جامعه ایرانی با پیشینه تمدنی ایرانی ـ اسلامی خود به مطالعه در زمینه تاریخ، علوم انسانی و علوم دینی نیاز دارد. این مطالعات به ما کمک میکنند تا برای مواجهه با بحرانها آمادگی بیشتری داشته باشیم. وقتی ذهن ما خالی است و اندوختهای نداریم، در شرایط بحرانی نیز دستمان خالی خواهد بود. به همین دلیل فقر مطالعاتی میتواند به فقر اندیشه و تفکر منجر شود. به نظرم این مسئله حتی از برخی بحرانهایی که از آنها هراس داریم، خطرناکتر است.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.