سعید سیمرغ در نشست «فقدان ادبیات علمی تخیلی در ایران و راهکارهای تولید بومی» گفت: بسیاری از آثار ادبی این ژانر با تلاش کارگردانان و پس از اقتباس سینمایی، مطرح شده و مورد استقبال قرار گرفتهاند.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست «فقدان ادبیات علمی تخیلی در ایران و راهکارهای تولید بومی» از سلسله نشستهای «رواق سخن» همزمان با سومین روز این رویداد فرهنگی، دوشنبه(۲۵ آبان ۱۴۰۵) با حضور سعید سیمرغ؛ مترجم و نوید فرخی؛ مترجم در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
نبود سازوکار حرفهای، مانع رشد ادبیات علمیتخیلی در ایران
سعید سیمرغ در ابتدای این نشست گفت: امروزه به مدد ابزارهای انیمیشنسازی میتوان در این ژانر بهتر فعالیت کرد و تولیدکنندگان انیمیشن میتوانند با الهام از آثار نویسندگان بومی، به تولید انیمیشنهای علمیتخیلی بپردازند.
او درباره تاثیر سینما بر معرفی آثار ادبی مطرح کرد: بسیاری از آثار ادبی این ژانر با تلاش کارگردانان و پس از اقتباس سینمایی، مطرح شده و مورد استقبال قرار گرفتهاند. برای مثال اثر «ارباب حلقهها» حدود ۷۰ سال پس از انتشار، با ورود به سینما بیش از پیش شناخته شد. سینما میتواند به معرفی و گسترش ادبیات کمک کند، اما ما در این زمینه ضعفهایی داریم. البته ظرفیت ما برای خلق آثار انیمیشنی در ژانر علمیتخیلی بیشتر است و انیمیشنسازان ایرانی میتوانند در این حوزه حرفهای زیادی برای گفتن داشته باشند.
وی با انتقاد از جایگاه آثار علمیتخیلی در کتابخانهها عنوان کرد: بسیاری از آثار ادبیات علمیتخیلی در قفسه کتابهای کودک و نوجوان قرار دارند؛ مسئلهای که از شناخت ناکافی این ژانر ادبی ناشی میشود. ژانر علمیتخیلی در ایران مسیر تکاملی خود را طی نکرده است. در آمریکا ادبیات علمیتخیلی از دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ میلادی، به کمک مجلات و سردبیران فعالی که وظیفه ویرایش و اصلاح آثار این ژانر را بر عهده داشتند، شکل گرفت و تقویت شد؛ اما در ایران چنین سازوکاری وجود نداشته و ندارد. حتی در فاصله سالهای ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۰، با وجود استقبال از مجلات علمیتخیلی، نبود نشریات تخصصی در این حوزه مانع از راهنمایی علاقهمندان و پرورش افراد مستعد شد.
این مترجم همچنین بر ضرورت اختصاص بودجه مشخص برای تولید آثار در ژانر علمیتخیلی تاکید کرد و افزود: آیزاک آسیموف چگونه به نویسندهای برجسته تبدیل شد؟ او برای تامین هزینههای تحصیل خود به نوشتن در این ژانر روی آورد و از آنجا که توانست از این راه کسب درآمد کند، نویسندگی در حوزه علمیتخیلی را جدی گرفت. روند شکلگیری و پرورش ژانر علمیتخیلی در کشور ما وجود ندارد.
سعید سیمرغ در پایان سخنان خود به تردید ناشران در انتشار داستانهای تالیفی اشاره کرد و گفت: ناشران برای پرداختن به داستانهای تالیفی ما مردد هستند؛ زیرا جامعه ما مصرفکننده است، نه تولیدکننده. از آنجا که خوانندگان به داستانهای خارجی علاقه دارند، ناشران نیز تمایل چندانی به انتشار آثار تالیفی نشان نمیدهند. البته تنگنظریها نیز در این زمینه وجود دارد. بهمحض ورود یک کتاب تالیفی به بازار، برخی منتقدان تنگنظر شروع به تخطئه آن میکنند؛ مانند اتفاقی که برای کتاب «اهالی ماگنولیا» افتاد.
ادبیات علمیتخیلی در ایران تعریف مشخصی ندارد
در بخش دیگری از این نشست، نوید فرخی گفت: این ژانر در ایران تعریف مشخصی ندارد و حتی فعالان حوزه کتاب نیز تفاوت چندانی میان ادبیات علمیتخیلی و فانتزی قائل نیستند. اغلب ما ادبیات علمیتخیلی را فقط در شکل سخت آن که با موضوعاتی مانند فیزیک کوانتوم سروکار دارد، میشناسیم؛ درحالیکه بخش عمدهای از این آثار، مانند رمان «۱۹۸۴» و کتاب «آیا آدممصنوعیها خواب گوسفند برقی را میبینند؟» در دسته علمیتخیلی نرم قرار میگیرند.
وی به برخی خلأهایی که به محدود شدن انتشار آثار تالیفی در ژانر علمیتخیلی در ایران منجر شده است اشاره کرد و ادامه داد: این مسئله عوامل مختلفی دارد. بسیاری از کتابفروشیها بر اساس ژانرهای مختلف علمیتخیلی دستهبندی نشدهاند؛ بنابراین، علاقهمندان حتی با وجود تمایل به خواندن این آثار، بهسختی میتوانند آنها را پیدا کنند. درواقع، فضای چیدمان کتابها در کتابفروشیها نیز باعث شده است آثار این ژانر کمتر در معرض دید مخاطبان قرار بگیرند و از این طریق، تعداد علاقهمندان به آن کاهش یابد.
این مترجم افزود: از سوی دیگرعدم پیوستن ما به کنوانسیون برن و نپذیرفتن حق کپی رایت باعث شده است نویسندگان ایرانی با انبوهی از آثار برجسته جهانی مواجه شوند. انتشار گسترده آثار ترجمهای نیز فضای فعالیت را برای مؤلفان ایرانی در این ژانر بهشدت محدود کرده است. افزون بر این، نبود سازوکار مناسب برای پرورش نویسندگان بومی نیز از دیگر مشکلات این حوزه است.
نوید فرخی در پایان با اشاره به نقش انجمنهای علمیتخیلی و گروههای فعال در این ژانر در وضعیت موجود گفت: این انجمنها و گروهها نیز در شکلگیری این وضعیت موثرند. ما با میراثداران ادبیات علمیتخیلی ارتباطی نداریم و فعالیت آنها بهصورت جزیرهای است، نه نظاممند؛ درحالیکه سوژههای بسیاری برای خلق آثار ادبی در این ژانر وجود داشته و دارد. در نتیجه، استعدادهای فعال در حوزه علمیتخیلی نادیده گرفته میشوند و فعالان این عرصه حتی از فعالیتهای یکدیگر نیز اطلاع ندارند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.