نکیسا هدایتزاده گفت: نویسنده کتاب «زیباییشناسی در تفکر اسلامی» نمیخواهد مقولات زیباییشناسی کانت یا هگل را بر متون اسلامی تحمیل کند، بلکه دنبال این است که یک گفتوگوی اصیل با متون و مفاهیم بومی و درونی اسلامی را بازسازی کند.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست نقد و بررسی کتاب «زیباییشناسی در تفکر اسلامی» نوشته خوسهمیگل پوئرتاویلچس و ترجمه حمیدرضا بسحاق همزمان با چهارمین روز از هفته کتاب سی و چهارم در سرای اهل قلم برگزار شد. در این نشست نکیسا هدایتزاده استاد دانشگاه و پژوهشگر، اسماعیل بنیاردلان استاد دانشگاه و پژوهشگر و حمیدرضا بسحاق استاد دانشگاه و مترجم کتاب، درباره رویکرد نویسنده به زیباییشناسی در سنت اسلامی، جایگاه این اثر در پژوهشهای فارسی و دشواریهای ترجمه آن سخن گفتند.
زیباییشناسی اسلامی؛ پیوند تاریخ هنر، فلسفه، ادبیات و الهیات
نکیسا هدایتزاده در آغاز نشست، کتاب «زیباییشناسی در تفکر اسلامی» را اثری کمنظیر در حوزه زیباییشناسی اسلامی دانست و گفت: این کتاب پیش از اینکه صرفاً یک اثر توصیفی باشد، یک پروژه فکری است؛ پروژهای که درصدد این است که با کندوکاو در متون کلاسیک عربی و اسلامی، از شعر جاهلی تا متون آندلسی، قرآن کریم و آثار ابنعربی، ابنحزم، ابنرشد، ابنهیثم و ابنخلدون، یک نظام زیباییشناختی منسجم را بازسازی کند.
او با اشاره به رویکرد بینرشتهای کتاب ادامه داد: زیباییشناسی اسلامی بهویژه در سنت غربی غالباً یا به هنر اسلامی به معنای تاریخی و باستانشناختی فروکاسته شده یا به مباحث فلسفی محض درباره خوب و زیبا محدود مانده است؛ اما این اثر با رویکرد بینرشتهای این دو سنت را به هم پیوند میزند و متون فلسفی، کلامی، فقهی و ادبی را مدنظر قرار میدهد و تحلیل میکند و تجلیات مادی زیبایی، چه در معماری، خوشنویسی و شعر، را نیز در نظر میگیرد.
هدایتزاده این کتاب را نقطه تلاقی تاریخ هنر، فلسفه، ادبیات و الهیات اسلامی توصیف کرد و درباره روششناسی نویسنده گفت: نویسنده در حقیقت نمیخواهد مقولات زیباییشناسی کانت یا هگل را بر متون اسلامی تحمیل کند، بلکه دنبال این است که یک گفتوگوی اصیل با متون و مفاهیم بومی و درونی اسلامی را بازسازی کند.
این پژوهشگر در ادامه، ساختار کتاب را در سه بخش توضیح داد: بخش نخست، زیبایی و هنر در خیزش فرهنگ مکتوب عربی است. این بخش از حساسیت زیباییشناختی اعراب پیش از اسلام آغاز میشود. نویسنده در این بخش سعی دارد واژگان زیباییشناختی در شعر جاهلی، واژگانی چون حسن، جمال و زینت را نه صرفاً توصیفی، بلکه با بار هستیشناختی و حتی قدسی معرفی کند.
وی افزود: بخش دوم، نظریه تقلید و زیباییشناسی در فلسفه و نحو آندلسی است. نویسنده مفهوم محاکات را از مترجمان یونانی تا فارابی و ابنسینا ردیابی میکند و نشان میدهد که چگونه محاکات از یک مفهوم صرفاً ادبی به یک مفهوم وحدتبخش برای فهم همه هنرها در اسلام بدل شده است.
هدایتزاده بخش سوم کتاب را به ادراک زیباییشناختی و تعریف زیبایی مرتبط دانست و گفت: اوج این بخش تحلیل زیباییشناسی ابنعربی است. نویسنده با تحلیل فصوصالحکم و فتوحات مکیه نشان میدهد که ابنعربی زیبایی را در چارچوب تنزیه و تشبیه میفهمد. از یک سو خداوند جمیل است و جمال را دوست دارد و از سوی دیگر خدا منزه است و از هر تشبیهی فراتر میرود. ابنعربی این مسئله را با تجلی حل میکند و زیبایی جهان را تجلی زیبایی الهی میداند.
او ترجمه فارسی این اثر را گامی برای دسترسی پژوهشگران به پژوهشی بنیادین در این حوزه دانست و گفت: این کتاب نشان داده که زیباییشناسی اسلامی برخلاف تصور رایج، صرفاً در تزیین و اسلیمیها خلاصه نمیشود، بلکه یک نظام فکری منسجم است که در آن زیبایی، معرفت، اخلاقیات و الهیات درهمتنیدهاند.
گسترش دامنه مطالعات زیباییشناسی اسلامی
اسماعیل بنیاردلان درباره جایگاه کتاب در مطالعات زیباییشناسی اسلامی گفت: گستره موضوعی این کتاب بالاست و بررسی زیباییشناسی در سنت اسلامی نیازمند توجه به حوزههای گوناگون فکری و فرهنگی است و باید از ظرفیت این اثر برای گشودن مسیرهای تازه پژوهشی نهایت استفاده را کرد.
وی افزود: یکی از نکاتی که در این کتاب کمتر به آن توجه شده، زیبایی در سنت عرفانی، بهویژه مکتب خراسان است. در این سنت، عشق و محبت جایگاه مهمی دارند و محبت، ودیعهای الهی در وجود انسان و نشانه پیوند فطری او با خداوند است. همچنین در اندیشه ما، زیبایی با مفهوم انسان کامل پیوند خورده است. به نظرم لازم است پژوهشگران با دقت بیشتری به این بخش از میراث عرفانی و فکری خودمان بپردازند.
ترجمه متون کلاسیک؛ مواجهه با دشواریهای زبان و معنا
حمیدرضا بسحاق؛ مترجم کتاب، نیز در بخش دیگری از نشست درباره انگیزه خود از ترجمه این اثر و دشواریهای آن توضیح داد. او با اشاره به پرسشهایی که درباره وجود یا ماهیت زیباییشناسی اسلامی مطرح میشود، گفت: همیشه دوستان میپرسیدند که آیا ما اصلاً زیباییشناسی اسلامی داریم یا نه و چیزی اسلامی را محدود کرده به زیبایی. من حتی به خود آقای نویسنده گفتم که اگر شما زبان فارسی میدانستید، خیلی منابع به شما معرفی میشد.
او درباره انتخاب عنوان فارسی کتاب توضیح داد: من زیباییشناسی اسلامی را انتخاب کردم به جای عربی، به خاطر اینکه خیلی از این منابع را فارسیزبانها نوشتهاند و ما همه این را میدانیم.
بسحاق دشواری ترجمه متنی را که بر منابع کلاسیک عربی تکیه دارد، یکی از چالشهای اصلی کار دانست و گفت: بعضیها چطور از متن عربی، انگلیسی برمیگردانند؟ واقعاً نمیشود. شما فرض کنید در متن انگلیسی کلمه روح باشد، ممکن است فکر باشد، ممکن است عقل باشد. این را من به چندین صورت دیدم. مثلاً عقول ترجمه شده؛ عقول چیست؟ عقول همان فرشتگاناند در زبان فلسفه، یعنی فرشتهها در زبان دین. اگر متن عربی را نبینید، ممکن است معنای عبارت را پیدا نکنید.
او با اشاره به حجم منابع و ارجاعات کتاب افزود: حدود ۲۰۰ بیت عربی فقط در بخش آخر بود. اینها خیلی سخت بود. منابعی که استفاده شده، گاهی کتاب پنججلدی بود و نسخهای که من داشتم سیجلدی بود. من میگشتم دنبال همین یک جمله؛ برای همین کار خیلی سخت بود. گاهی کلی زمان میگذاشتم برای جستوجوی این منابع.
مترجم کتاب درباره شیوه برگردان متن نیز گفت: همیشه دوست دارم خواننده بفهمد و متوجه بشود. نخواستم ترجمه سنگین باشد؛ این را هم باید در نظر میگرفتم.
بسحاق از بررسی و ارسال ایرادهای متن اصلی به ناشر و نویسنده نیز خبر داد و گفت: ایرادهای این کتاب که حدود ۴۰۰ مورد بود، برای انتشارات بریل، نویسنده و ویراستارها فرستادم. بازنویسی ایرادات یک ماه و نیم طول کشید. من از روی برگه درمیآوردم و ترجمه میکردم. برای این کار خیلی تشکر کردند؛ چندین استاد زیباییشناس دنیا همکاری کردند و پیام شخصی دادند.
او درباره ارتباط با نویسنده کتاب و مقدمهای که برای نسخه فارسی نوشته شده است، توضیح داد: مقدمهای که روی ترجمه فارسی نوشته، دو برابر مقدمهای است که برای ترجمه انگلیسی نوشته. این خیلی ارزش دارد. در آن از زبان فارسی، شعرای ما و زبان فارسی ستایش میکند.
مترجم کتاب در ادامه، نبود ترجمههای فارسی دقیق از برخی آثار متفکران کلاسیک را از دلایل دشواری کار خود دانست و گفت: من خیلی ناراحت بودم از این جهت که فرض کنید فلان رساله فارابی، نویسنده میگفت دو ترجمه اسپانیایی از آن هست و دو ترجمه انگلیسی؛ من از ترجمه فلانی استفاده میکنم، ولی به فارسی ترجمه نشده است. کتابی که یک فیلسوف ایرانی مثل فارابی یا ابنسینا نوشته، چندین ترجمه انگلیسی و اسپانیایی دارد، اما به فارسی ترجمه نشده بود.
او با اشاره به زمان و روند انجام کار اشاره کرد: من سه سال تاریخ زیباییشناسی را ترجمه کردم و این کتاب هم تجربه دشواری بود. وقتی به ابنعربی رسیدم، بیشتر مباحث مفاهیمی بود که با لفظ هم جواب نمیداد. فهم ابنعربی، شاید از پیچیدهترین قضایای ریاضی سنگینتر باشد. واقعاً شگفتانگیز بود.
بسحاق در پایان ابراز امیدواری کرد این اثر در فضای دانشگاهی و پژوهشی جایگاه مناسبی پیدا کند و گفت: این کتاب جای خالی خیلی چیزها را پر میکند. میخواهم بگویم یک جایگزین خوبی برای کتابهایی است که در این زمینه داریم. این کتاب یک منبع دقیق و بینالمللی است که همه این مباحث را جمع کرده و به زبان فارسی در اختیار مخاطب قرار داده است.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.