در سومین پنل نشستهای شبکهسازی تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان، احمد مسجدجامعی بر تدوین منشوری مشترک برای حمایت از حقوق همه کودکان تأکید کرد، فاطمه غنیزاده کرمانی پراکندگی فعالیتها را از مسائل اصلی این حوزه دانست و نصرت میلانیصدر سه بحران مشارکت، پایداری و اثربخشی را از چالشهای تشکلهای فرهنگی برشمرد.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، سومین پنل سلسله نشستهای «شبکهسازی تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان»، در دومین روز این نشستها و همزمان با هفته کتاب سی و چهارم در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
در این پنل احمد مسجدجامعی؛ رئیس شورای فرهنگی و فرهنگ سازمانی شستا و همچنین قائممقام رئیس مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، فاطمه غنیزاده کرمانی؛ نماینده کانون تئاتر کودک و نوجوان و نصرت میلانیصدر؛ نماینده خانه حمایت از فیلم کودک و نوجوان، دیدگاههای خود را درباره مسائل و چالشهای فعالیت تشکلهای فرهنگی این حوزه مطرح کردند.
اجماع اهل فرهنگ میتواند منشأ اثر باشد
احمد مسجدجامعی در آغاز سخنان خود با اشاره به تجربههای پیشین در شکلگیری فعالیتهای جمعی فرهنگی، اهمیت تدوین سندی مشترک و مورد توافق فعالان این حوزه را یادآور شد. او با اشاره به تجربه باشگاه کتاب کودک در کرمان گفت: این یک سندی تهیه شده، امضا کردنش خیلی مهم است؛ چون هر توافقی که روی آن هست، فردی نیست. خود این توافق میتواند منشا پیگیری باشد.
وی با تأکید بر اینکه کودکان امکان دفاع مستقل از حقوق خود را ندارند، توضیح داد: کودکان شرایطی ندارند که خودشان بتوانند از حقوق خودشان دفاع کنند. اگر بخواهید برای فرزندتان کتاب بخرید، پدر و مادر وارد این موضوع میشوند؛ معلمها هم برای دانشآموزان نقش دارند. وقتی چنین وضعیتی وجود دارد، گروههایی هستند که حمایت از کودکان را برعهده میگیرند.
مسجدجامعی افزود: حمایت از گروههایی مانند کودکان کار را ضروری است، اما مسئله حمایت نباید به این گروهها محدود بماند و باید همه کودکان را دربرگیرد. کودک کار یک بخش کوچک از این موضوع است، اما صورت عام آن همه کودکان هستند. ما به منشوری نیاز داریم که در آن اجماعی اتفاق بیفتد و این موضوع جدا از بخشنامههای دولتی است.
وی با صراحت درباره نقش بخشنامهها در فعالیتهای فرهنگی گفت: با بخشنامه نمیشود کار فرهنگی کرد؛ خیلی روشن و بهصورت قطعی میگویم حتی نتیجه عکس میدهد، اما اجماع اهل فرهنگ کار را پیش میبرد، اگر دستگاه اجرایی پشتیبان و پشت سر اجماع اهل فرهنگ باشد، موفق است وگرنه گذراست. تجربه تدوین منشور سینمای کودک که با حضور زندهیاد توران میرهادی در جشنواره اصفهان بررسی و رونمایی شده بود، نشان داد دامنه این تجربه باید به دیگر بخشهای حوزه فرهنگ کودک و نوجوان گسترش یابد. ما باید در این زمینه فراتر از یک فعالیت فرهنگی برویم. سینمای کودک، ناشر کودک، نویسنده کودک، تصویرگر کودک و تئاتر کودک، همه باید بیایند و یک سند مشترک تعریف کنند.
مسجدجامعی ادامه داد: مجموعهای از نهادها و تشکلهای مرتبط با تعلیم و تربیت، سینما، تئاتر، کتاب، نشر، تصویرگری، نویسندگی و ترجمه میتوانند در گفتوگویی مشترک به تدوین منشوری برسند که محور فعالیتهای مرتبط با کودکان باشد. چنین سندی، علاوه بر روشن کردن جایگاه هر نهاد، امکان پشتیبانی متقابل میان آنها را فراهم میکند.
وزیر اسبق فرهنگ و ارشاد اسلامی در ادامه نبود توجه کافی به نیازهای کودکان در برنامهریزی شهری را نمونهای از ضرورت چنین نگاه مشترکی دانست و گفت: در قواعد و قوانین شهرسازی اصلاً جایی برای کودک دیده نمیشود. وقتی یک مجتمع ساخته میشود، به تعداد واحدهای مسکونی برای ماشین افراد پارکینگ پیشبینی میکنند، اما یک ذره فکر نمیکنند بچه باید کجا بازی کند.
مسجدجامعی با اشاره به از میان رفتن حیاطها، باغچهها و فضاهای بازی در محیط زندگی شهری افزود: برای کودک به اندازه ماشین اهمیت قائل نیستیم، ولی توجه به نیازهای کودکان باید در برنامهریزی و مدیریت شهری و با نگاهی بلندمدت جایگاه پیدا کند.
وی در پایان، ارزیابی مستقل فعالیت نهادهای فرهنگی را ضروری دانست و گفت: نهادی که مجری یک برنامه است، نباید تنها ناظر بر عملکرد خودش باشد. گروهی از صاحبنظران رشتههای مختلف میتوانند با دستیابی به اجماع، فعالیت نهادهای اجرایی را ارزیابی کنند.
لازم نیست همه تشکلها یکرنگ باشند
فاطمه غنیزاده کرمانی؛ نماینده کانون تئاتر کودک و نوجوان، مسئله اصلی تشکلهای فرهنگی کودک و نوجوان را پراکندگی ظرفیتها و نبود ارتباط مؤثر میان آنها دانست. او برای توضیح این وضعیت از تصویر شخصیتهای رنگارنگ کتاب «هیولای احساسات» استفاده کرد و گفت: هر شخصیت رنگ و ویژگی خودش را دارد اما اگر هرکدام در جزیرهای جداگانه زندگی کنند و ارتباطی با دیگران نداشته باشند، امکان ساختن دنیایی کاملتر از بین میرود.
وی با اشاره به وضعیت تشکلهای فرهنگی ادامه داد: با کمبود رنگ مواجه نیستیم، کمبود ظرفیت نداریم، کمبود افراد خلاق و توانمند نداریم؛ مسئله این است که هنوز نتوانستهایم این رنگها و ظرفیتها را به یک تصویر مشترک تبدیل کنیم.
غنیزاده افزود: ایجاد بانک اطلاعاتی بهروز از تشکلها و گروههای فعال در استانهای مختلف را یکی از نیازهای اولیه شبکهسازی است، نبود شناخت کافی از فعالیت دیگر مجموعهها میتواند به انجام کارهای موازی و رقابتهای مخرب منجر شود.
او در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت شکلگیری گفتمانی مشترک درباره مسائل روز کودکان و نوجوانان تأکید کرد: مسائلی مانند جهان دیجیتال، هوش مصنوعی، شبکههای اجتماعی، تنهایی، اضطراب، هویت، محیط زیست و نابرابری. از نگاه او، تشکلها باید بتوانند تجربههای میدانی خود را با پژوهش پیوند دهند و دانش و تجربه حاصل از فعالیتهایشان را ثبت کنند تا این سرمایه تنها در روابط فردی باقی نماند. فراموش نکنیم که شبکهسازی به معنای حذف استقلال تشکلها، یکسانسازی برنامهها یا محدود کردن تنوع دیدگاه نیست. ما به تمرکزگرایی نیاز نداریم؛ به تمرکز برای اهداف مشترک نیاز داریم.
غنیزاده با تأکید بر حفظ هویت تخصصی مجموعهها گفت: لازم نیست همه یکرنگ باشند، لازم نیست همه یک کار انجام دهند و لازم نیست استقلال خودشان را کنار بگذارند؛ اما میتوانند به یکدیگر متصل شوند. فی المثل تئاتر بستری برای پیوند حوزههای مختلف فرهنگی، هنری و آموزشی است. در تئاتر تکتک بازیگران مهماند، اما آنچه یک اجرا را به وجود میآورد، ارتباط میان آنهاست.
او در پایان، شبکهسازی را فرصتی برای ساختن تصویری کاملتر از ظرفیتهای متنوع تشکلها دانست؛ تصویری که در آن هر مجموعه ضمن حفظ ویژگیها و هویت خود، بتواند در مسیر هدفی مشترک با دیگران همکاری کند.
تشکلها با سه بحران مشارکت، پایداری و اثربخشی روبهرو هستند
نصرت میلانیصدر؛ نماینده خانه حمایت از فیلم کودک و نوجوان نیز در این پنل سه بحران مشارکت، پایداری و اثربخشی را از مهمترین مسائل تشکلهای فرهنگی دانست و گفت: برای جذب اعضا، به میدان آوردن آنها و برنامهریزی برای حضور عملیاتی در فعالیتهای تشکلی، با بحران روبهرو هستیم. این بحران ناشی از ضعف حضور اعضا، عدم اعتماد، کمبود انگیزه و نبود منفعت روشن و سود اجتماعی است. تمرکز تصمیمگیری در جمعی محدود و دشواری ورود افراد تازه به فعالیتهای تشکلی از دیگر موانع مشارکت است. برخی مجموعهها فعالیت خود را بهگونهای پیش میبرند که ورود و اثرگذاری دیگران در آنها دشوار میشود.
وی افزود: دومین مسئله، بحران پایداری است و وابستگی تشکلها به بنیانگذاران و هستههای اولیه از عوامل تضعیفکننده تداوم فعالیت آنهاست. میلانیصدر گفت: در یک دوره تشکلها فرسوده میشوند و خستگی به سراغ آنها میآید. نمیتوانند خودشان را نوسازی کنند و مسائلشان را بهروز کنند.
میلانیصدر با تأکید بر اهمیت انتقال تجربه و تربیت نیروهای تازه ادامه داد: انتقال تجربه صورت نمیگیرد و آن فوت کوزهگری بهعنوان یک فرمول که مجموعهای ایجاد کرده، به دیگران منتقل نمیشود، بنابراین تمام دانش و تجربههای موجود یک تشکل، با غیبت بنیانگذاران یا فعالان آن از بین میرود.
وی برای توضیح اهمیت حافظه نهادی، خاطرهای از دیدار با هیئتی ژاپنی نقل کرد: در آن دیدار، اعضای هیئت ایرانی متوجه شدند افرادی که در پشت سر اعضای اصلی هیئت ژاپنی نشستهاند، مدیران پیشین آن مجموعهاند که برای انتقال تجربه و آشنایی با روند کار در جلسه حضور دارند. این افراد قرار بود در آینده جایگزین مدیران فعلی شوند، این تجربه من نمونهای از اهمیت انتقال دانش و تجربه میان نسلهای مدیریتی است.
این سخنران سومین بحران را اثربخشی تشکلها عنوان کرد و پرسید: چرا با وجود فعالیتهای متعدد، نتایج کار آنها در جامعه به اندازه کافی دیده نمیشود؟ پراکندگی کار، تعدد اهداف فرعی در کنار اهداف اصلی، ضعف مطالبهگری، موازیکاری و فقدان ارزیابی مستمر، اثرگذاری ما را کم میکند.
میلانیصدر با اشاره به فعالیتهای مناسبتی و مقطعی، از جمله برنامههای هفته کتاب، بر ضرورت استمرار کارها تاکید کرد و گفت: یک دوره فعالیتها زیاد میشود و بعد یک سال دیگر خبری نیست. این فاصله باعث میشود گرمی ارتباط و امکان بهرهبرداری از آن از بین برود. وابستگی مالی به کمکهای مقطعی، فرسودگی نیروهای داوطلب، تمرکز فعالیتها بر افراد معدود، موانع حقوقی و اداری و دشواری دریافت و تمدید مجوزها از دیگر چالشهای تشکلهاست. پایداری مالی تنها با پیدا کردن حامی یا اسپانسر تأمین نمیشود و تشکلها به حمایتهای مستمر و مستقل نیاز دارند.
وی در بخشی دیگر از سخنانش به رابطه تشکلها با دولت و نهادهای قدرت پرداخت و ادامه داد: سه رویکرد تقابل، تعامل و تعادل اگر برقرار شود دشواریها و هزینههای هر یک از این رویکردها کم میشود البته که حفظ استقلال و در عین حال انعطاف در فعالیت فرهنگی نیز ضرورت دارد. توانایی حوزه تعادل، یکی از کارهای خاص تشکلهای فرهنگی میتواند باشد؛ اینکه هم تندروی نباشد و هم از افراط و تفریط جلوگیری شود و همین فضای موجود بهعنوان یک روزنه حفظ شود تا تشکل بتواند حرکت کند.
میلانیصدر در پایان، تشکلهای فرهنگی را به حفظ انعطاف و انتخاب روشهای سنجیده برای ادامه فعالیت دعوت کرد و گفت: توصیه میکنم انعطافهای فرهنگی نشان بدهند تا بتوانند از این راههای سخت عبور کنند، اثر خودشان را به جا بگذارند و نگاههای خودشان را ثبت کنند؛ چون فرصتها برای ما تکرار نخواهد شد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.