مهدی محسنی نمایشگاههای استانی کتاب را فرصت و بستری ارزشمند برای گردهمایی مردم با سلایق و باورهای مختلف و تقویت پیوندهای اجتماعی دانست.
مهدی محسنی؛ معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، با اشاره به کلانبرنامههای وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی شامل توجه ویژه به عدالت فرهنگی و دسترسی مناطق دور از مرکز و کمبرخوردار کشور به کالاهای فرهنگی مناسب در کنار نیاز مبرم کنونی کشور به تقویت وحدت و سرمایه اجتماعی، یکی از اهداف مهم برگزاری نمایشگاههای استانی کتاب را تشکیل اجتماعات بزرگ وحدتآفرین دانست و ادامه داد: مردم با سلایق و باورهای مختلف میتوانند حول یک محور مشترک یعنی «کتاب» گرد هم آیند و در سایه این رخداد فرهنگی، پیوند میان آنها تقویت شود.
او درباره اهمیت گفتوگو و نقش آن در مدیریت تفاوتهای اجتماعی گفت: در یک جامعه باید سلایق و باورها و رویکردهای مختلف را به بهانههایی در کنار هم بنشانیم و بیاموزیم که دیگری را تحمل کنیم و به تفاوتها و حضور یکدیگر احترام بگذاریم. در تعاملات جمعی از محور قراردادن قضاوتها و باورهای بسته خود فراتر برویم و با ترویج فضیلتهای گفتوگو، فرصتی برای شنیدن و شنیدهشدن و هماندیشی برای زیست جمعی و حل مسائل فراهم کنیم.
معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران درباره نقش کتاب در تشکیل اجتماعات وحدتآفرین عنوان کرد: یکی از زمینههایی که میتواند موجب تشکیل چنین اجتماعاتی شود، کتاب است. رویدادهای حوزه کتاب و خواندن، از آن قبیل موضوعاتی هستند که منتقد و موافق، پیر و جوان و هر سلیقه و هر طیف اجتماعی، آن را مثبت و فزاینده میدانند و علاقه به کتاب، وجه مشترک همه آنهاست.
وی افزود: امروز در جامعه ما روابط افراد با رویکردهای مختلف فکری و اجتماعی و سیاسی متضادی که دارند گاه به تنش و خصومت کشیده میشود. این در حالی است که همه آنها میتوانند در بسترهای مشترکی مانند نمایشگاههای کتاب گرد هم بیایند و حول یک موضوع مشترک اجتماع کنند و یکدیگر را در قالب هم¬وطن و هم-سرنوشت بیابند. این همان ظرفیتی است که نمایشگاه کتاب در اختیار جامعه ما قرار میدهد.
محسنی درباره سازوکار تحقق همبستگی در عین تفاوت و نقش گفتوگو در آن گفت: یکی از مهمترین راهکارهایی که میتواند با کتاب پیوند بخورد و به حضور مردم در نمایشگاه بعد و معنایی مضاعف ببخشد، تمرین مهارتها و ترویج فضیلتهای مرتبط با «گفتوگو» است. «گفتوگو»، درمان و پادزهر قطبش جامعه و فزاینده مشارکت و سرمایه اجتماعی است. از این رو باید تلاش کنیم زمینههای گفتوگو و باهماندیشیدن را میان مردمی که در نمایشگاه کتاب شرکت میکنند، فراهم کنیم.
معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران ادامه داد: مفاهیمی مانند وحدت، تفرق، قطبش جامعه، موضوعاتی هستند که باید در حوزه گفتوگو به آنها بپردازیم و برای کاستن از این آسیبها و تقویت همزیستی و هماندیشی، آموزهها و برنامههای لازم را تدوین کنیم. باید فضیلتها و مهارتهای لازم برای گفتوگو و آموزش آنها را در برنامههای مختلف فرهنگی خود بگنجانیم و جلوه عینی آن را در برنامههای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت آموزش و پرورش و سایر وزارتخانههای فرهنگی نشان دهیم. این کار نیازمند اتاقهای فکری است که بهطور تخصصی در این زمینه کار کنند.
محسنی با توضیح نمونههایی از راههای تقویت مهارت گفتوگو ادامه داد: برای نمونه، باید تلاش کنیم حس پذیرش دیگری را با در کنار هم قرار دادن تفاوتهایی که در کنار هم، زیبایی میآفرینند، تقویت کنیم. میتوانیم آموزههای معرفتی و اخلاقی مربوط را با عرضه و معرفی کتاب، اجرای برنامههای جذاب عمومی (نظیر استفاده از فیلمهای مربوط، همخوانی کتب مرتبط، نشستهای عمومی و نصب پیامهای آموزشی در فضای عمومی نمایشگاه و استفاده از رادیوی نمایشگاه و رسانهها برای فضاسازی) همچنین برنامههای تخصصی (نظیر کارگاههای تربیت تسهیلگر گفتوگو) منتقل کنیم که به افراد بیاموزد چگونه با تمام وجود به حضور دیگری احترام بگذارند، چگونه از پنجره ذهن دیگری به دنیا نگاه کنند، چگونه به مهارت شنیدن دیگری فعال دست یابند، چگونه بدون کنار گذاردن باورهای خود از ورای آنها به موضوعات بنگرند و چگونه در قبال افکار و باورهای دیگر، مدارای اخلاقی و فکری بورزند. اینها مواردی هستند که میتوانیم در نمایشگاههای کتاب برای آنها برنامهریزی داشته باشیم و اتمسفری از فرهنگ گفتوگویی فراهم کنیم.
نمایشگاههای کتاب؛ جشنوارههایی برای ترویج فرهنگ کتابخوانی
معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران در بخش دیگری از مطالب خود درباره کارکردهای نمایشگاههای استانی کتاب گفت: یکی از مهمترین این کارکردها، آوردن آثار تازه نشر و آسانتر کردن دسترسی مردم به کتاب و محصولات فرهنگی است. یکی دیگر از کارکردهای این نمایشگاهها، ایجاد فضای فرهنگی پرنشاط و گستردهای است که حول کتاب شکل میگیرد. در جریان برگزاری نمایشگاههای کتاب، تبلیغات ملی و استانی برای ترویج فرهنگ مطالعه انجام میشود و این تولید محتواها توجه مردم را به کتاب و کتابخوانی جلب میکنند. خود نمایشگاه کتاب هم یک تبلیغ گسترده برای فرهنگ مطالعه و کتابخوانی است، چون کتاب را در معرض دید مردم قرار میدهد.
وی افزود: در سال ۱۴۰۵ نمایشگاههای کتاب استانی بهصورت جشنوارهای برگزار میشوند. در این مدل، برنامههایی چون رونمایی از کتابهای جدید، برنامههای عمومی ترویج کتابخوانی و کارگاههای ترویج کتابخوانی، برپایی برنامه روز ادبیات استان برای تجلیل از بزرگان حوزه ادبیات، اجرای برنامه سینماکتاب برای تبیین ارتباط فیلمهای اقتباسی با منابع و کتابهای مربوط، اجرای تئاترهای خیابانی کتاب و ایجاد دیوار مفاخر و استفاده از شخصیتهای فرهنگی و تاریخی برای ترویج کتابخوانی نیز پیشبینی شده است. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، نهاد کتابخانههای عمومی، انجمن مفاخر و سایر مراکز آموزشی، پژوهشی و فرهنگی استانها در این نمایشگاهها حضور دارند و به بازدیدکنندگان خدمترسانی میکنند.
محسنی به امکان جدیدی که به این نمایشگاهها اضافه شده است، اشاره کرد و گفت: غرفه میز خدمت فرهنگی، امکان جدیدی است که از نمایشگاه کتاب سیستان و بلوچستان آغاز شد و در نمایشگاههای کتاب دیگر نیز تسری پیدا کرد. در این غرفه، مدیران کل فرهنگی استان در روزهای برگزاری نمایشگاه حضور پیدا میکنند و بهصورت چهرهبهچهره پاسخگوی اقشار مختلف مردم و نیازهای فرهنگی آنها هستند.
او درباره طراحی فضای برگزاری برنامههای فرهنگی در نمایشگاه کتاب گفت: برای تقویت انسجام میان اقتصاد کتاب و فرهنگ کتابخوانی و رساندن برنامه-های فرهنگی به آستانه توجه گروههای مختلف که به واسطه کتاب با یکدیگر پیوند خوردهاند، سالن اجرای برنامههای فرهنگی را در دل نمایشگاه کتاب طراحی کردیم. در تمامی نمایشگاههای استانی کتاب، سالن تئاتر و سالن برنامهها بهصورت باز و در وسط سالن نمایشگاه تعریف شده است؛ یعنی برنامهها در فضای بسته و جداگانه برگزار نمیشوند. این نشاندهنده آن است که خرید کتاب و برنامههای فرهنگی از هم جداییناپذیرند و همه بازدیدکنندگان میتوانند در برنامهها و فضاهایی که برای گفتوگو و تقویت انسجام میان اقشار مختلف ایجاد شده است، شرکت کنند.
معاون اقتصاد و فرهنگ خانه کتاب و ادبیات ایران درباره اهمیت تناسب برنامههای نمایشگاه کتاب با فرهنگ بومی هر استان بیان کرد: شعار «ایران فقط تهران نیست» هم بعد فیزیکی دارد و هم بعد معنایی و محتوایی. بر این اساس استانها باید از کپی برداری صرف در اجرای نمایشگاههای استانی پرهیز کنند و ضمن حفظ اصول و استانداردهای اجرایی و اهداف کلی، باید تلاش کنیم نمایشگاه کتاب هر استان، جشنوارهای فرهنگی در خور آن استان و بازتابدهنده گنجینههای فرهنگی و ادبی، تمدنی و تاریخی و بیانگر حالوهوای آن استان باشد.
وی درباره مشارکت مردمی در برگزاری برنامههای فرهنگی نمایشگاههای استانی ادامه داد: از نگاه ما، مهمترین دارایی هر استان در حوزه کتاب و کتابخوانی افرادی هستند که بدون هیچ چشمداشت مادی و از سر علاقه در حوزه ترویج و کتابخوانی فعالیت میکنند. از این رو تلاش میکنیم جایگاه ویژهای به جمعیتها و سمنهای مردمی فعال در حوزه کتابخوانی در نمایشگاههای استان اختصاص دهیم چنان که برخی از برنامههای فرهنگی به دست خود مردم، سازمانهای مردمنهاد و گروههای مردمی انجام میشود. در همه نمایشگاههای استانی کتاب فضایی در نظر گرفته شده است تا گروههای کتابخوانی خانگی، گروههای محلهای و گروههای مردمی که با امکانات شخصی خود در حوزه کتاب و کتابخوانی فعالیت میکنند، برنامههایشان را اجرا کنند. این یکی از فرصتهایی است که میتوانیم با آن، تمرین گفتوگو در عین تفاوت را در نمایشگاههای استانی کتاب رقم بزنیم. البته این تمرینها فقط مختص ترویج و آموزش و کارگاههای کتاب و کتابخوانی نیستند؛ بلکه در تقویت گفتوگو و همزیستی مسالمتآمیز در رفتار مردم نیز اثرگذار خواهند بود.
دیگر برنامههای فرهنگی در حاشیه برپایی نمایشگاهها
محسنی درباره سایر برنامههایی که به ابتکار خانه کتاب و ادبیات ایران در حاشیه نمایشگاههای استانی سال 1405 به اجرا درآمدهاند گفت: این برنامهها شامل چهار دسته کنشگری هستند که در ایام برپایی نمایشگاه کتاب آنها را به اتفاق مدیران کل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که بهعنوان میهمان در نمایشگاه کتاب حضور پیدا میکنند اجرا میکنیم و عبارتند از:
• کتابگردی در شهر محل برگزاری نمایشگاه و سرزدن به کتابفروشیها و آگاهی از احوال و نظرات کتابفروشان،
• برپایی مراسم ضیافت ناشران و کتابفروشان فعال استان به دعوت خانه کتاب و ادبیات ایران با حضور مسئولان فرهنگ استان و شنیدن نظرات و مسایل ایشان و پیگیری موارد طرح شده،
• بازدید از کتابخانهها و دیدار با کتابداران و مسئولان مربوط،
• سرزدن و (احیانا عیادت) از مفاخر ادبی و فرهنگی استان در منازل و تقدیم احترام به ایشان.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.