رضا اسماعیلی گفت: شعار هفته کتاب سیوچهارم یعنی «با کتاب گفتوگو کنیم» کامللا متناسب با نیازهای اساسی جامعه امروز ما یعنی ضرورت احیای فرهنگ گفتوگو، مدارا و افزایش ظرفیت نقدپذیری است.
رضا اسماعیلی؛ شاعر سرشناس انقلاب در گفتوگو با ستاد خبری سی و چهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، هفته کتاب را به اهالی قلم، شاعران، نویسندگان، پژوهشگران، ناشران، کتابداران و اصحاب فکر و فرهنگ تبریک گفت و ادامه داد: این مناسبت فرصتی مغتنم برای پاسداشت اندیشه، تکریم اصحاب فکر و فرهنگ و تجلیل از تلاش کسانی است که در مسیر آفرینش، ترویج دانایی و تنویر افکار عمومی گام برمیدارند.
وی با اشاره به جایگاه کتاب در فرهنگ و تمدن بشری گفت: کتاب یکی از ماندگارترین جلوههای خرد و خلاقیت انسانی و از مهمترین پشتوانههای فرهنگ و تمدن است. جامعهای که با کتاب مانوس باشد، در حقیقت با اندیشه، دانایی و میراث معنوی نسلهای گذشته و حال پیوندی زنده برقرار میکند. کتاب، شبچراغی است که راه گفتوگو و هماندیشی را هموار میکند و افقهای تازهای پیش روی انسان میگشاید.
اسماعیلی با بیان اینکه مطالعه کتاب لذت همنشینی با اندیشهها و تجربههای ناب انسانی و سفری بیپایان به سرزمین دانایی و کشف افقهای تازه است، ادامه داد: کتاب پنجرهای رو به جهانهای نادیده باز میکند و به انسان فرصت میدهد فراتر از مرزهای تجربه شخصی خود فکر و زندگی را از دریچه نگاه دیگران تماشا کند. لذت مطالعه تنها در آموختن و دانستن خلاصه نمیشود؛ گاهی در خلوتی دلپذیر با واژهها، گاهی در گفتوگویی پنهان با نویسنده و گاهی در کشف حقیقتی تازه معنا پیدا میکند.
شاعر مجموعه «بر بال ققنوس» شعار امسال هفته کتاب با عنوان «با کتاب گفتوگو کنیم» را دعوتی تاملبرانگیز به بازاندیشی در جایگاه کتاب و نقش آن در زندگی فردی و اجتماعی دانست و عنوان کرد: این شعار دعوتی برای عبور از نگاه تفننی به کتاب و حرکت به سمت مطالعهای هدفمند و عمیق و در پیش گرفتن رویکردی پرسشگرانه و خلاق در مواجهه با اندیشهها و تجربههای انسانی است. پیام اصلی این شعار را میتوان در یک عبارت خلاصه کرد: کتاب را از حاشیه به متن زندگی خود دعوت کنیم، با کتاب زندگی کنیم و درباره آن بیندیشیم.
وی با تاکید بر اینکه انتخاب تعبیر «گفتوگو» بهجای واژههایی مانند خواندن، مطالعه و کتابخوانی ظرافت و معنای ویژهای دارد، توضیح داد: مطالعه ممکن است صرفا به دریافت اطلاعات و انباشت محفوظات بینجامد، اما گفتوگو مستلزم مشارکت فعال ذهن و اندیشه است. در فرایند پویای گفتوگو، اطلاعات دریافتی از مرحله انباشت و حافظه فراتر میروند، در معرض پرسش، تأمل و بازاندیشی قرار میگیرند و به معلومات و دانشی عمیقتر و ماندگارتر تبدیل میشوند.
وی افزود: در گفتوگو انسان شنوندهای منفعل نیست؛ بلکه پرسش میکند، میاندیشد و نقد میکند و در نهایت به درک و دریافت تازهای از موضوع میرسد. کتابخوانی زمانی به تجربهای ماندگار تبدیل میشود که خواننده از موضع انفعال خارج شود و با متن وارد گفتوگو و تعامل فکری سازنده شود. از این منظر، گفتوگو با کتاب نوعی دیالوگ میان دو جهان، یعنی جهان نویسنده و جهان خواننده است. گاهی این دو جهان به هم نزدیک میشوند، گاهی با یکدیگر اختلاف پیدا میکنند و گاهی نیز از برخورد و تعامل آنها معنای تازهای متولد میشود.
شاعر مجموعه «سحرنامه» درباب ویژگیهای کتاب خوب اشاره کرد: کتاب خوب لزوماً کتابی نیست که به همه پرسشهای ما پاسخ بدهد؛ کتاب ارزشمند اثری است که پرسشهای تازهای در ذهن ایجاد کند و خواننده را به بازنگری در اندیشهها و باورهای خود فرا بخواند. از همین رو، گفتوگو با کتاب را میتوان یکی از راههای بلوغ فکری و گسترش افق معرفتی انسان دانست.
وی درباره تاثیر قرار گرفتن کتاب در جایگاه طرف گفتوگوی انسان گفت: هنگامی که انسان با کتاب وارد گفتوگو میشود، از مرزهای محدود یافتهها و دریافتهای شخصی خود فراتر میرود و فرصت «دیگرخوانی» و «دیگرزیستی» پیدا میکند. کتاب به ما امکان میدهد جهان را از دریچه نگاه دیگران ببینیم و به درک و دریافت تازهای از هستی برسیم. چهبسا در پرتو همنشینی با اندیشهها، بسیاری از پدیدههایی را که بارها از کنارشان گذشتهایم، با نگاهی متفاوت تماشا کنیم و معناهای تازهای در آنها کشف کنیم.
اسماعیلی یکی از مهمترین دستاوردهای این گفتوگو را گسترش قدرت تفکر انتقادی دانست و ادامه داد: خواننده در رویارویی با اندیشههای نویسنده، ناگزیر به مقایسه و ارزیابی میشود. او میآموزد هر سخنی را بدون تأمل نپذیرد و در عین حال، از رویارویی با دیدگاههای متفاوت نیز هراس نداشته باشد.
این شاعر اضافه کرد: گفتوگو با کتاب میتواند به پرورش قدرت تخیل، تقویت همدلی و توسعه جهانبینی انسان کمک کند. ما با خواندن یک رمان ممکن است رنج انسانهایی را تجربه کنیم که هرگز آنها را ندیدهایم؛ با خواندن یک اثر تاریخی به گذشته سفر کنیم و با مطالعه یک اثر فلسفی به بازاندیشی و بازنگری در باورهای ذهنی خود بپردازیم. کتاب به ما میآموزد جهان را نهتنها از دریچه نگاه خود، بلکه از منظر و زاویه دید دیگران نیز ببینیم. چنانکه سهراب سپهری میگوید: «چشمها را باید شست، جور دیگر باید دید». مطالعه کتاب با گشودن پنجرههای تازه به روی ذهن و اندیشه، زمینهساز رشد فکری و بلوغ عاطفی، انسانی و اجتماعی است.
شاعر مجموعه «بوی گل در میزند» به ظرفیت کتاب برای برقراری ارتباط میان نسلها و فرهنگهای مختل اشاره کرد و ادامه داد: کتاب همچون ماشینی زمانپیماست که میتواند انسان را از مرزهای زمان عبور دهد، به گذشتههای دور ببرد و دریچههایی به سوی آینده پیش روی او بگشاید. یکی از شگفتیهای کتاب این است که فاصلههای زمانی و مکانی را از میان برمیدارد و امکان گفتوگوی انسانها را در گستره تاریخ فراهم میکند.
اسماعیلی گفت: کتاب صدای انسانهایی است که قرنها پیش از ما بر روی کره خاکی میزیستهاند، اما اندیشهها، دغدغهها و آرمانهای آنها همچنان از فراسوی زمان با ما سخن میگوید. کتاب پلی میان نسلها و پیونددهنده صداهایی است که زمان نتوانسته طنین آنها را در گوش ما خاموش کند. بیدلیل نیست که نیما در یکی از نامههای خود مینویسد: «گوش من از صدای آیندگان پر است».
وی در بخش دیگری از سخنان خود به آثار بزرگان ادبیات فارسی اشاره کرد و ادامه داد: هنگامی که آثار بزرگانی چون بیهقی، فردوسی، عطار، مولانا، سعدی و حافظ را میخوانیم، با جهان فکری و منظومه فرهنگی شاعرانی گفتوگو میکنیم که قرنها پیش از ما زیستهاند. با خواندن فردوسی با تاریخ و تمدن باشکوه ایرانی و اسطورههای یک ملت مقاوم روبهرو میشویم و هنگام مطالعه آثار نویسندگان و متفکران معاصر، به جهان فکری و معنوی آنها سفر میکنیم و با آرمانها و دغدغههای انسانیشان همنشین میشویم.
وی کتاب را یکی از مهمترین حلقههای پیوند میان نسلها و حافظه تاریخی ملتها دانست و افزود: ملتهایی که با کتاب و میراث مکتوب خود ارتباط زنده و پویایی دارند، در حقیقت با گذشته خویش گفتوگو میکنند و از این طریق، امکان بازشناسی هویت و ترسیم افق آینده خود را به دست میآورند. این گفتوگو به انتقال تجربههای گذشته محدود نمیشود و امکان تعامل میان فرهنگها و تمدنهای مختلف را نیز فراهم میکند.
این شاعر با بیان اینکه از طریق کتاب میتوانیم با سبکهای مختلف زندگی و فرهنگهای متفاوت آشنا شویم، گفت: کتاب یکی از ماندگارترین ابزارهای ارتباطی بشر و رسانهای زنده و سازنده است که میتواند صدای انسان را از حصار زمان و مکان عبور دهد و به گوش نسلهای آینده برساند.
اسماعیلی در ادامه، شعار امسال هفته کتاب را کاملا متناسب با یکی از نیازهای اساسی جامعه امروز، یعنی ضرورت احیای فرهنگ گفتوگو، مدارا و افزایش ظرفیت نقدپذیری دانست و گفت: ما در روزگاری زندگی میکنیم که ابزارهای ارتباطی بیش از هر زمان دیگری توسعه یافتهاند، اما متأسفانه فرهنگ گفتوگو و تفاهم به همان نسبت در جامعه گسترش پیدا نکرده است. گاهی افراد بیش از آنکه به شنیدن سخن یکدیگر علاقهمند باشند، در پی اثبات دیدگاه خود و ترویج فرهنگ تکصدایی هستند. در چنین شرایطی، تفاوت سلیقه و اندیشه بهجای آنکه فرصتی برای تعامل و همافزایی باشد، به زمینهای برای تقابل و فاصله گرفتن تبدیل میشود.
صاحب مجموعه شعر «ناگهان دریا» یکی از مهمترین کارکردهای کتاب را تمرین شنیدن و پذیرفتن تنوع و تکثر فکری و فرهنگی عنوان کرد و افزود: کتاب به ما میآموزد که جهان به اندازه ذهن و زبان ما محدود نیست و ممکن است انسانهایی با فرهنگها و نگرشهای متفاوت، به درک دیگری از مسائل رسیده باشند. البته شنیدن صدای دیگران به معنای پذیرش بیچونوچرای آن نیست، بلکه به معنای بهرسمیتشناختن حق اندیشیدن و گفتوگو کردن است. باید با فروتنی بپذیریم جامعهای که در آن کتاب خوانده میشود، اما فرهنگ نقد، پرسشگری و شنیدن دیدگاه مخالف وجود ندارد، هنوز به ظرفیت کامل کتابخوانی دست نیافته است.
این شاعر همچنین بر نقش ادبیات در توسعه همدلی و درک متقابل تأکید کرد و گفت: شعر، داستان و رمان از جمله ظرفیتهای ارزشمند فرهنگی برای تقویت همدلی هستند. ما به مدد ادبیات میتوانیم از دریچه دیگری به جهان بنگریم و آرمانها و دغدغههای انسانی را فراتر از مرزهای فردی و اجتماعی تجربه کنیم. از این رو، انتخاب چنین شعاری را میتوان دعوتی فرهنگی به بازسازی مناسبات انسانی و اجتماعی بر پایه گفتوگو، تفاهم و احترام متقابل دانست؛ دعوتی که در صورت تبدیل شدن به رفتار عمومی، میتواند در تقویت سرمایه اجتماعی و ارتقای فرهنگ عمومی جامعه مؤثر باشد.
اسماعیلی درباره راهکارهای تبدیل این شعار به یک رفتار فرهنگی پایدار نیز اشاره کرد: نخستین گام در این مسیر، رهایی از نگاه صرفاً تقویمی و مناسبتی به کتاب و کتابخوانی است. برگزاری هفته کتاب اقدامی شایسته و امیدبخش است، اما شایستهتر آن است که این رویداد را نه نقطه پایان، بلکه سرآغاز حرکتی پیوسته و ثمربخش بدانیم؛ چراکه فرهنگ مطالعه با برگزاری چند مراسم و همایش در یک هفته در جامعه نهادینه نمیشود، بلکه در پرتو برنامهریزی مداوم، سیاستگذاری فرهنگی سنجیده و همراهی و مشارکت همه نهادهای اثرگذار اجتماعی مجال رشد و بالندگی پیدا میکند.
صاحب کتاب «در ستایش بیداری» نهادینه کردن فرهنگ کتابخوانی از سالهای نخست زندگی و در کانون خانواده و نظام آموزشی را از اقدامات ضروری در این زمینه دانست و افزود: کودکان و نوجوانان باید از همان آغاز کودکی با لذت شیرین مطالعه مأنوس شوند و دریابند که کتاب تنها ابزاری برای آموختن درس و کسب نمره نیست، بلکه همدمی دانا و همراهی مهربان در مسیر زندگی، اندیشیدن و کشف جهان است؛ همانگونه که عباس یمینی شریف در شعری خاطرهانگیز از آن با عنوان «یار مهربان» یاد کرده است. ایجاد دورهمیها و حلقههای کتابخوانی در مدارس و فراهم کردن فرصت گفتوگو درباره کتابهای خواندهشده نیز میتواند در گسترش فرهنگ مطالعه مؤثر باشد.
این شاعر همچنین بر ضرورت تبدیل کتابخانههای عمومی به کانونهای زنده فرهنگی و علمی تأکید کرد و گفت: باید کتابخانهها را از مراکزی صرفاً برای نگهداری و امانت دادن کتاب به مراکز دورهمیهای هدفمند تبدیل کنیم. کتابخانه باید محل دیدار اصحاب فکر و اندیشه، برگزاری نشستهای نقد و بررسی، جلسات معرفی کتاب و در صورت امکان کارگاههای آموزشی باشد.
وی افزود: رسانهها و نهادهای فرهنگی نیز باید در معرفی کتاب و ترویج فرهنگ مطالعه نقش فعالتری ایفا کنند. متأسفانه در بسیاری از موارد، سهم کتاب و ادبیات در فضای رسانهای و برنامههای پرمخاطب متناسب با اهمیت و جایگاه آن نیست. باید برای معرفی آثار ارزشمند، گفتوگو با نویسندگان و شاعران و نقد و بررسی کتابهای تأثیرگذار، فرصت و میدان بیشتری فراهم شود.
این شاعر توجه به اقتصاد صنعت نشر و معیشت نویسندگان، شاعران، مترجمان و ناشران را از دیگر ضرورتهای گسترش کتابخوانی دانست و ادامه داد: نمیتوان از توسعه فرهنگ کتابخوانی سخن گفت، اما در برابر دشواریهای تولید و انتشار کتاب و کاهش قدرت خرید مخاطبان بیتفاوت بود. دسترسی آسان و عادلانه به کتاب یکی از پیششرطهای گسترش فرهنگ مطالعه است.
اسماعیلی همچنین بهرهگیری از ظرفیت فناوریهای نوین و رسانههای دیجیتال را در ترویج کتابخوانی ضروری دانست و تأکید کرد: فناوری جایگزین اندیشیدن و مطالعه عمیق نیست، بلکه میتواند در خدمت گسترش دسترسی به کتاب و ایجاد اجتماعات فعال کتابخوانی قرار گیرد.
شاعر مجموعه «لهجه شرقی عشق» تقویت فرهنگ نقدپذیری و گفتوگوی فرهنگی و علمی را از الزامات شکلگیری جریان پویای کتابخوانی در جامعه عنوان کرد و گفت: کتابخوانی زمانی به یک جریان فرهنگی پویا تبدیل میشود که خوانندگان بتوانند درباره آثار خواندهشده سخن بگویند، برداشتهای خود را مطرح کنند، با دیدگاههای متفاوت روبهرو شوند و از این تعامل فکری لذت ببرند.
این شاعر در ادامه سخنان خود تأکید کرد: برای تحقق شعار «با کتاب گفتوگو کنیم»، باید از مرحله ترویج صرف کتابخوانی عبور کنیم و به مرحله نهادینهسازی فرهنگ اندیشیدن و گفتوگو برسیم. کتاب باید در زندگی روزمره ما، در خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه، اداره و محیطهای اجتماعی حضوری پررنگ و تأثیرگذار داشته باشد. کتابخوانی نوعی سبک زندگی و الفبای چگونه زیستن است. جامعه کتابخوان، جامعهای است که امکان بیشتری برای پرسشگری، خلاقیت، مدارا و رشد فکری در آن وجود دارد.
رضا اسماعیلی در پایان بیان کرد: کتاب باید از قفسه کتابخانه به جهان اندیشه انسان راه پیدا کند و خواننده را از یک مخاطب خاموش و منفعل به مخاطبی زنده و سازنده تبدیل کند. امیدوارم با خشتخشت کتاب، بنای فردایی روشنتر را پیریزی کنیم و با کاشتن بذر دانایی و آگاهی در جان نسل امروز، نویدبخش آیندهای روشن و امیدبخش برای فرزندانمان باشیم.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.