شیدا رنجبر معتقد است خانواده پیش از مدرسه مسئول کتابخوان کردن کودکان و نوجوانان است و کتاب میتواند برای گفتوگو با آنها در شرایط بحرانی، به والدین راهکار ارائه دهد.
شیدا رنجبر؛ مترجم، نویسنده و مروج ادبیات کودک و نوجوان به ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: گفتوگو به کودکان و نوجوانان امکان ابراز وجود میدهد. آنها در جریان گفتوگو میآموزند احساساتشان را کنترلشدهتر بیان کنند و تعارضاتشان را مدیریت کنند. گفتوگو موجب ایجاد صمیمیت با طرف مقابل میشود. در این حالت رابطه دیگر میدان اثبات قدرت نخواهد بود. حسادت، تهدید، میل به انتقام، سرکوب و خشم در رابطهای که بر پایه گفتوگو شکل میگیرد، فضایی برای خودنمایی پیدا نمیکند. کودک و نوجوان با شنیدن «دیگری»، پذیرش رنجهای او برایش ملموستر میشود.
وی افزود: کودکان و نوجوانانی که آسیبهای مادی و جانی را تجربه کردهاند، بسیار در معرض آسیبهای روانی هستند. بزرگسالانی که در خانواده، مدرسه و جمعهای فرهنگی اطراف آنها حضور دارند، حتماً باید با آگاهی به احساساتشان توجه کنند. اما این توجه زمانی اثربخش است که کودک بتواند احساساتش را بیان و شنیده شدن را تجربه کند. بهترین راه برای رسیدن به این هدف، گفتوگو در فضایی امن و به دور از تشویش، قضاوت، سرکوب و انکار احساسات است.
رنجبر ادامه داد: بزرگسالان نیز خود با امیال و احساسات سرکوبشده فراوانی دستوپنجه نرم میکنند. برای گفتوگویی اثربخش با کودک و نوجوان، بزرگسال باید بتواند احساسات خود را بشناسد و مدیریت کند. اینجاست که کتاب به عنوان منبعی آگاه و بیقضاوت میتواند وارد میدان شود و برای شناخت کافی و ایجاد بستر گفتوگو راهکار ارائه دهد. ادبیات همواره کانالی مطمئن برای هدایت و ورود کودکان و نوجوانان به دنیای خشن و تکاندهنده بزرگسالی بوده است.
مترجم مجموعه کتابهای «شاهزاده سیاهپوش» در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به این نکته که ادبیات کودک و نوجوان هم معضلهای زندگی را بیان میکند و هم راهکارهایی برای رفع آنها ارائه میدهد، گفت: ادبیات کودک و نوجوان نور را بر افقهای دور میافکند و آینده را برای کودک و نوجوان روشن و امیدوارکننده به تصویر میکشد. به این ترتیب بزرگسالان با اطمینان خاطر میتوانند از ادبیات در سختیهای زندگی کودکان و نوجوانان بهره بگیرند؛ زیرا در ادبیات، فضای گفتوگو تدارک دیده میشود و کودک با همذاتپنداری آن را تجربه میکند.
وی با تاکید بر اهمیت فضای امن برای گفتوگو با کودک و نوجوان ادامه داد: بیشتر پدران و مادران و اطرافیان کودک، هنگامی که از آنها خواسته میشود با کودک گفتوگو کنند، از مهارت لازم بیبهرهاند و دانش این کار را ندارند. این بیمهارتی در عمل به انکار احساسات کودک میانجامد؛ بیشتر آنها میگویند «اینطور نیست»، «اشتباه میکنی» یا «سخت میگیری». کودک زمین میخورد و پایش درد میگیرد، اما پدر و مادرش به او میگویند «چیزی نیست». به همین سادگی درد فرزندشان را انکار میکنند. این در حالی است که احساسات عمیقتر و قویتر کودک و نوجوان به جای خود باقی است.
این مروج ادبیات کودک و نوجوان با اشاره به مسئولیت نهادها در کتابخوان کردن کودکان و نوجوانان گفت: آموزش و پرورش باید بار اصلی کتابخوان کردن دانشآموزان را بر دوش بکشد. بارها گفتهام که مروجان در واقع بار و مسئولیت آموزش و پرورش را بر دوش میکشند؛ کاری که وظیفه آن نهاد است، مروجان و تسهیلگران انجام میدهند. اما ما توان تاثیرگذاری بر برنامهریزیها و تصمیمهای آموزش و پرورش را نداریم و راهی برای ورود به آن بخش در اختیارمان نیست. به همین دلیل، ناچاریم بخشی از این مسئولیت را خودمان بر عهده بگیریم و در کنار آن، خانوادهها را نیز به پذیرش مسئولیت خودشان دعوت کنیم.
مترجم کتاب «بزن روی درخت جادویی» اضافه کرد: اما بر دوش کشیدن بار آموزش و پرورش از سوی مروجان، به معنای آن نیست که خانواده در کتابخوان کردن کودک و نوجوانش مسئولیتی ندارد؛ برعکس، این مسئولیت پیش از هر نهاد دیگری بر دوش خانواده است. یکی از اهمالکاریهای خانواده این است که پیوسته میگوید وظیفه آموزش و پرورش است، وظیفه معلم است، وظیفه فلان نهاد است که کودکان و نوجوانان را به کتابخوانی ترغیب کند و از زیر بار مسئولیت کتابخوان کردن فرزندش شانه خالی میکند.
رنجبر در ادامه با اشاره به این نکته که بسیاری از خانوادهها حاضر نیستند این واقعیت را بپذیرند که مسئولیت اصلی کتابخوان کردن کودک و نوجوانانشان بر دوش آنهاست و باید برای آن هزینه کنند، گفت: کودک و نوجوان پیش از همه، والدین را میبیند و آموزشها و برخوردهای والدین است که او را کتابخوان میکند؛ اما این آموزش نیازمند کتاب مناسب است و کتاب هزینه دارد. باید برای کتاب هزینه کرد. همانطور که برای پیتزا و پفک و ساندویچ کودک و نوجوان پول داده میشود و برای پاککنهای گران و لوازمتحریر گران هزینه میشود، برای کتاب نیز باید پول داد. کتاب را باید در سبد خرید خانواده گنجاند. البته گروهی از والدین این امر را میپذیرند و واقعاً این کار را انجام میدهند. دیدهام که از بسیاری از خانوادهها از مخارج روزمره خود میزنند تا کتاب را برای کودکان و نوجوانانشان تهیه کنند.
راهی کم هزینه برای کتابخوان کردن کودکان و نوجوانان
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به فعالیت مروجان متعدد در حوزه کتاب کودک و نوجوان گفت: کارگاههای بسیاری نیز در این زمینه برگزار میشود و برنامههای ترویجی بسیاری وجود دارد که همه رایگان است. از این رو، خانوادههایی که توان خرید کتاب ندارند، از دسترسی به کتاب و برنامههای کتابخوانی بیبهره نمیمانند. من پیوسته این برنامهها را در صفحات مجازی خودم به مردم معرفی میکنم و به اطرافیانم نیز گفتهام این اطلاعرسانیها را ببینند و بازنشر دهند. خانوادهها میگویند دوست داریم کودکانمان کتاب بخوانند، اما بودجه نداریم. من به آنها میگویم فلانی کلاس رایگان دارد یا در فلان مکان برنامه کتابخوانی رایگان برگزار میشود. خانوادهای که توان مالی دارد، در کلاسهای حوزه ادبیات کودک و نوجوان نامنویسی میکند؛ اما بسیاری نیز از کلاسها و برنامههای رایگان بهره میبرند.
مترجم کتاب «اردک کشاورز» همچنین به نقش کتابخانهها در دسترسی خانوادهها به کتاب اشاره کرد و ادامه داد: کتابخانه میتواند جایگزین خرید کتاب برای خانوادههایی باشد که توان مالی ندارند. در چنین شرایطی کودک دستکم میتواند از راه کتابخانه به کتاب دسترسی پیدا کند. در همه جای دنیا وضع به همین شکل است و کتابخانهها پر از مراجعان است، چون مردم برای دسترسی به کتاب به آنجا مراجعه میکنند. یک ایرانی در طول عمر خود چند بار به کتابخانه میرود؟ رفتن به کتابخانه در ایران امری چندان عادی نیست. در حالی که در همه جای دنیا کتابخانه بخشی عادی از زندگی روزمره مردم است.
رنجبر تاکید کرد: آموزش و پرورش نیز باید برای گنجاندن کتابخوانی در برنامه درسی مدارس برنامهریزی کند. اختصاص زمانی مشخص برای کتابخوانی در مدرسه به برنامهای مفصل نیاز دارد. به این سادگی نیست که بگوییم معلم در ساعتهای درسی جایی برای کتابخوانی باز کند. این زمان باید در برنامه و جدول درسی مدرسه گنجانده شده و برای آن وقت مشخص تعیین شود. چنین کاری به برنامهریزی گسترده در سطح کلان نیاز دارد و به این زودی محقق نمیشود. اما در سطحی کوچکتر و کوتاهمدت، آموزش و پرورش میتواند بودجهای برای راهاندازی کتابخانه در مدارس یا محلهها اختصاص دهد تا کودکان و نوجوانان آن محله از کتابخانه بهره ببرند. راهاندازی چنین کتابخانهای، برخلاف تغییر برنامه درسی، به تصویب مجلس و بودجههای کلان دولتی نیاز ندارد و میتوان آن را در سطح منطقه یا مدرسه اجرا کرد.
وی افزود: مدارس هم میتوانند خودشان برنامههایی برای آشنایی دانشآموزان با نویسندگان کودک و نوجوان برگزار کنند. این برنامهها میتواند بهانهای برای جلسات کتابخوانی و بحث و گفتوگو درباره کتابهای آن نویسنده باشد. تا آنجا که من میدانم، تمامی همکاران من در این حوزه با اشتیاق کامل پذیرای این جلسات هستند و حاضرند وقت بگذارند و به مدارس بروند.
این مترجم و فعال عرصه ترویج کتاب کودک و نوجوان ادامه داد: مدارس میتوانند جلسات فوقالعاده داستاننویسی یا کتابخوانی همراه با نویسنده برگزار کنند، یا از مروجان و تسهیلگران کتاب کودک و نوجوان دعوت به عمل بیاورند و میزهای فروش کتاب با تخفیفهای ویژه در مدارس برپا کنند. این جلسات فرصتی برای گفتوگوی مستقیم کودکان با نویسندگان و مروجان درباره کتاب فراهم میکند و کتاب را از یک شی خواندنی به موضوعی برای گفتوگو تبدیل میکند.
چگونگی انتخاب کتابی که ظرفیت گفتوگو داشته باشد
رنجبر در بخش دیگری از سخنان خود درباره معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای تحقق و شکلگیری گفتوگو با کودکان و نوجوانان گفت: برای انتخاب کتاب پیشنهاد میکنم بزرگسال حتما نخست خودش کتاب را بخواند. نهادهای مختلفی فهرست کتاب مناسب معرفی میکنند، اما این فهرستها عمومیاند و بزرگسال با توجه به نیاز و روحیه کودک و نوجوان خودش میتواند از میان آنها کتاب مفید را برگزیند. آسیبهای روحی و روانی در افراد هیچگاه کاملاً مشابه نیست؛ بنابراین توصیه یک نفر به جهت کاربردی بودن یک کتاب برای خودش، کافی نیست. والد پیش از آنکه کتاب را به دست فرزندش بدهد، خودش نیز باید آن را مطالعه کند. به نظر من در شرایط بحرانهای روانی، بزرگسالان باید اهمالکاری در انتخاب کتاب را کنار بگذارند و مسئولانهتر برخورد کنند.
وی افزود: معیار مهم دیگر این است که کتاب ظرفیت گفتوگو داشته باشد. همانطور که پیشتر گفتم، در ادبیات فضای گفتوگو تدارک دیده میشود. کتابی که برای کودک و نوجوان انتخاب میشود، باید بتواند بهانهای برای گفتوگوی او با بزرگسال شود؛ نه اینکه فقط خوانده شود و کنار گذاشته شود. بزرگسال باید کتابی را برگزیند که پس از خواندنش، پرسش و گفتوگو در پی داشته باشد.
مترجم کتاب «گربهای به نام ارسطو» ادامه داد: در حال حاضر افراد بسیاری به عنوان مروج و تسهیلگر کتابخوانی در جامعه فعالیت میکنند که اشراف خوبی به بازار کتاب دارند. شایسته است خانوادهها، مدارس و نهادهای فرهنگی از آنها برای انتخاب کتاب مناسب یاری بگیرند. مروجان و تسهیلگران میتوانند حلقه واسط میان کودک و کتاب باشند و زمینه گفتوگو درباره کتاب را فراهم کنند.
رنجبر در پایان گفت: حضور کودک و نوجوان در کلاسها و کارگاههای کتابخوانی میتواند پیش از مواجهه با بحرانهای خانوادگی و اجتماعی، به آنها پیشآگاهی دهد؛ اينطور کودک و نوجوان در صورت روبهرو شدن با بحرانها، واکنشهای مدیریتشدهتری از خود بروز میدهند و پذیرش و انعطافشان در شرایط سخت بسیار افزایش مییابد. برگزاری جلساتی در مدارس، از دعوت نویسندگان و مروجان گرفته تا برپایی میزهای فروش کتاب، راهکارهایی عملی و قابل اجراست که میتوان بیدرنگ در مدرسهها آغاز کرد. شاید با همین اقدامات کوچک بتوان کاری برای کتابخوان کردن جامعه انجام داد.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.