یک پژوهشگر تاریخ شفاهی بیان کرد: ظرفیت اصلی کتابهای تاریخ شفاهی در شکل دادن به گفتوگوی اجتماعی، فراهم کردن امکان شنیدن صداهای متفاوت، شناخت تجربههای یکدیگر و تبدیل روایتهای فردی به حافظه و آگاهی جمعی است.
رضا حاجیآبادی؛ پژوهشگر تاریخ شفاهی در گفتوگو با ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران بر اهمیت ثبت تجربههای زیسته در دوران بحران تاکید کرد و ادامه داد: تاریخ شفاهی با گردآوری روایتهای مختلف، امکان شناخت تجربه گروههای گوناگون جامعه، شنیدن صداهای کمتر شنیدهشده و شکلگیری گفتوگو میان نسلها و دیدگاههای متفاوت را فراهم میکند.
وی افزود: تاریخ هرچند مجموعهای از اسناد، آمار و روایتهای رسمی است، اما بخش مهمی از آن در تجربه زیسته انسانهایی نهفته است که رویدادهای بزرگ و بحرانهای تاریخی را از سر گذراندهاند. تاریخ شفاهی فرصتی برای شنیدن این صداها، ثبت رنجها و تجربههای انسانی و بازخوانی گذشته از منظر دیدگاههای متفاوت است.
وی درباره ریشهها و کارکردهای تاریخ شفاهی چنین توضیح داد: گرچه تاریخ شفاهی نوین به سالهای نخست پس از جنگ جهانی دوم و فعالیتهای پروفسور آلن نِوینز در دانشگاه کلمبیا در نیویورک برمیگردد، میتوان گفت تاریخ شفاهی ریشه در تاریخ بشر دارد. نخستین روایتهای بشری در ادیان، اسطورهها و داستانهایی را که سینهبهسینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شدهاند، میتوان سرآغاز تاریخ شفاهی دانست. همین روایتهای شفاهی از رخدادهای بزرگ موجب شدند دست تاریخنگاران در بازسازی و نگارش تاریخ، از روایتهای انسانی خالی نماند.
نویسنده کتاب «صدای تو خوبست؛ گفتوگو با سهراب سپهری» با اشاره به اهمیت روایت تجربههای انسانی در دوران بحران افزود: تجربههای تاریخنگاری و تاریخ شفاهی در دوران بحرانهایی مانند جنگ، همهگیری کرونا و بلایای طبیعی نشان داده است که روایت انسانها از آنچه بر خود و اطرافیانشان گذشته، یکی از بهترین راهها برای ثبت ماندگار این مخاطرات و شناخت نحوه مواجهه جوامع با آنهاست. تجربه زیسته کسانی که از بحران عبور کردهاند، نهتنها برای خود آنها بلکه برای نسلهایی که سالها بعد به این روایتها گوش میسپارند، نیز میتواند راهگشا باشد و مسیر درست مواجهه با بحران و عبور از آن را نشان دهد.
حاجیآبادی ادامه داد: در مورد جنگ، روایتهای دستاول میتوانند چهره واقعی و خشونتبار جنگ را برای آیندگان آشکار کنند تا از تکرار چنین فجایعی پرهیز شود. البته روایت جنگ زمانی تاثیرگذاری بیشتری خواهد داشت که صدای انسانهای هر دو سوی جبهه شنیده شود. اینجاست که تفاوت تاریخ شفاهی با بسیاری از روایتهای رسمی تاریخ مشخص میشود؛ روایتهایی که گاه با سوگیری، اغراق و برجستهسازی دیدگاه طرف پیروز همراه هستند. تاریخ شفاهی میکوشد با گردآوری روایتهای مختلف، تصویری صادقانهتر و جامعتر از واقعیت ارائه دهد؛ هرچند این روایتها نیز باید از نظر صحت و تطبیق با اسناد بررسی شوند.
این پژوهشگر تاریخ شفاهی با بیان اینکه شنیدهشدن رنج انسانها در میانه بحرانهای طبیعی و انسانی اهمیت دارد، گفت: انسان از نخستین دوران حیات اجتماعی خود تلاش کرده است تجربهها و رنجهایش را از طریق داستان، شعر، نقاشی و دیگر ابزارهای بیان به یادگار بگذارد. تاریخ شفاهی نیز در دوران معاصر یکی از همین ابزارهاست؛ ابزاری برای شنیدهشدن، گفتوگو با دیگران و ماندگار کردن تجربههای انسانی، با این امید که رنجهای گذشته فراموش نشوند و تجربههای انسانها چراغ راه آیندگان باشند.
حاجیآبادی در ادامه، ثبت تجربههای زیسته را زمینهای برای شناخت بهتر گروههای مختلف جامعه و شکلگیری گفتوگو میان نسلها دانست و بیان کرد: ثبت هر تجربه زیسته، نهتنها به فردی که آن تجربه را از سر گذرانده کمک میکند تا روایت و برداشت خود از یک واقعه را بیان کند، بلکه موجب میشود کسانی که این روایتها را میخوانند یا میشنوند نیز به درک مشترکتری از نحوه تعامل آن فرد با محیط پیرامون و چالشهایی که با آنها مواجه بوده است، برسند.
نویسنده کتاب «یک کروات و یک دست لباس نیمدار آمریکایی» افزود: تاریخ شفاهی با ثبت تجربههای افراد از گروهها و نسلهای مختلف جامعه، امکان شناخت دیدگاههایی را فراهم میکند که شاید در روایتهای رسمی کمتر دیده یا شنیده شده باشند. همین تجربههای مشترک در درازمدت میتوانند زمینه گفتوگوهای بیننسلی را بهتر و قابلاتکاتر کنند. درد و رنج مشترک همواره انسانها را به یکدیگر نزدیک کرده است و درک تجربه دیگری میتواند فاصله میان نسلها و حتی گروههایی با دیدگاههای متفاوت را کاهش دهد.
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت دانش هرمنوتیک در فهم رویدادهای تاریخی بیان کرد: برای فهم هر رویداد تاریخی باید آن را در بستر زمان خودش و با توجه به شرایط، داشتهها و دانستههای افرادی که در آن درگیر بودهاند، بررسی کنیم. نمیتوان با معیارها و آگاهیهای امروز درباره تصمیمها و رفتار انسانهای گذشته قضاوت کرد. تاریخ شفاهی با فراهم کردن امکان شنیدن روایتهای مختلف، به ما کمک میکند از قضاوتهای یکسویه فاصله بگیریم و به درک عمیقتری از تجربه انسانهای دیگر برسیم. همین فهم متقابل میتواند نقطه آغاز گفتوگو میان نسلها و دیدگاههای متفاوت باشد.
حاجیآبادی در بخش دیگری از سخنانش به تفاوت تاریخ شفاهی با دیگر شیوههای ثبت رویداد پرداخت و گفت: تفاوت تاریخ شفاهی با دیگر شیوههای ثبت رویداد، از مصاحبه و گزارش گرفته تا روایتهای تاریخی، در مستند بودن آن و نقش پژوهشگر در فرایند گردآوری و ثبت روایتهاست. پژوهشگر تاریخ شفاهی باید بر زوایای مختلف موضوع مورد مطالعه خود اشراف داشته باشد و بتواند با طرح پرسشهای دقیق و آگاهیبخش، از بروز خطاهای شناختی در روایت مصاحبهشوندگان جلوگیری کند.
او با تاکید بر تفاوت هدف و روش گزارش و تاریخ شفاهی ادامه داد: گزارش معمولاً با هدف اطلاعرسانی درباره یک رویداد یا بازتاب دیدگاه افراد تهیه میشود؛ اما تاریخ شفاهی فرایندی پژوهشی و نظاممند برای بازسازی و فهم یک تجربه تاریخی از طریق حافظه و روایت کسانی است که آن را زیستهاند.
وی افزود: در تاریخ شفاهی خود حافظه و چگونگی به یاد آوردن یک رویداد نیز موضوع مطالعه است. ممکن است فردی پس از گذشت چند دهه، واقعهای را با جزئیاتی متفاوت از اسناد تاریخی به یاد بیاورد. در اینجا وظیفه پژوهشگر نه حذف روایت او و نه پذیرفتن بیچونوچرای آن است؛ بلکه باید ضمن ثبت صادقانه روایت، دلایل احتمالی این تفاوت را بررسی و آن را با سایر روایتها و اسناد تطبیق دهد.
حاجیآبادی با اشاره به برخی خطاهای شناختی در روایتهای تاریخی بیان کرد: هنگام روایت یک اتفاق مهم تاریخی، ممکن است مصاحبهشونده به دلیل گذشت زمان، فراموشی یا مشکلات روحی و جسمی ناشی از آن رویداد، دچار خطاهای شناختی مختلفی مانند سوگیری تاییدی، اطلاعات نادرست یا ساختگی، سوگیری بقا و حتی اثر «دانینگ-کروگر» شود. در چنین شرایطی، وظیفه پژوهشگر تاریخ شفاهی بجز شنیدن و ثبت گفتهها، شناخت این خطاها، طرح پرسشهای تکمیلی و تطبیق روایتها با اسناد و شواهد و به طور کل کمک کردن به روشن شدن ابعاد مختلف واقعه است.
وی درباره نقش روایتهای متفاوت و گاه متعارض در شکلگیری همدلی و فهم متقابل گفت: شنیدن این روایتها زمانی میتواند به همدلی و فهم متقابل منجر شود که هیچیک از طرفین از ابتدا خود را مالک تمام حقیقت ندانند. پژوهشگر تاریخ شفاهی نیز باید فضایی ایجاد کند که افراد با دیدگاهها و تجربههای متفاوت بتوانند بدون ترس از قضاوت، روایت خود را بیان کنند. البته ایجاد چنین فضایی کار سادهای نیست؛ زیرا تعصبات فردی و جمعی، حافظه گزینشی، زخمهای روحی ناشی از بحرانها و گاه ملاحظات سیاسی و اجتماعی میتوانند مانع گفتوگوی آزاد و صادقانه شوند.
این پژوهشگر ادامه داد: چالش اصلی فعالان تاریخ شفاهی این است که ضمن احترام به تجربه و حافظه افراد، میان روایت شخصی، واقعیت تاریخی و خطاهای احتمالی حافظه تمایز قائل شوند. هدف تاریخ شفاهی نه حذف تفاوت روایتها، بلکه فراهم کردن امکان شنیدن و فهمیدن آنهاست؛ چراکه گاهی رسیدن به درک متقابل نه از مسیر همنظر شدن، بلکه از مسیر شنیدن و به رسمیت شناختن تجربه متفاوت دیگری اتفاق میافتد.
حاجیآبادی در ادامه به ظرفیت کتابهای تاریخنگارانه و مجموعههای تاریخ شفاهی برای شکلدادن به گفتوگوی اجتماعی اشاره کرد و گفت: همواره قالب و محتوا باید با یکدیگر سنخیت داشته باشند تا بتوانند بر مخاطب تأثیر بگذارند. برای مثال نمیتوان یک داستان کودکانه برای کودکان پیش از دبستان را بدون تصویرگری و صرفاً در قالب متن به مخاطب منتقل کرد. با همین رویکرد باید میان گزارش یا پروژه پژوهشی تاریخ شفاهی و کتابهای تاریخنگارانه و مجموعههای تاریخ شفاهی تفاوت قائل شد؛ چراکه هر یک قالب متفاوتی برای عرضه و انتقال اطلاعات دارند.
وی افزود: گزارش و پروژه تاریخ شفاهی، که گاه با جزئیاتی مانند نحوه رفتار، سبک نشستن، لحن و تن صدای مصاحبهشونده همراه است، بیشتر به یک مجموعه داده یا همان بیگدیتا شباهت دارد که تا تبدیل شدن به اطلاعات قابل استفاده و قابل فهم برای مخاطب، راهی طولانی در پیش دارد. کتابهای تاریخنگارانه و مجموعههای تاریخ شفاهی زمانی میتوانند در شکلگیری گفتوگوی اجتماعی موثر باشند که به کارکرد اصلی قالب کتاب بهعنوان یک رسانه، یعنی تبدیل دادهها و روایتهای پراکنده به اطلاعات منسجم و قابل درک برای مخاطب، نزدیک شوند.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت شنیدن صداهای کمتر شنیدهشده در جامعه بیان کرد: شنیدن صداهای غایب و بازتاب روایت افرادی که در طول زمان به حاشیه رانده شدهاند، میتواند مسیرهای تازهای برای گفتوگو میان گروههای مختلف جامعه باز کند. تاریخ نشان داده است که جامعه تکصدایی امکان پویایی و زایش خود را از دست میدهد. جامعه زمانی میتواند زنده و پویا باقی بماند که هیچیک از افراد و گروههای آن گرفتار مارپیچ سکوت نشوند و بتوانند تجربه زیسته خود را بدون سانسور و واهمه از قضاوت بیان کنند.
رضا حاجیآبادی در پایان تاکید کرد: ظرفیت اصلی کتابهای تاریخ شفاهی در شکل دادن به گفتوگوی اجتماعی، تنها ثبت گذشته نیست؛ بلکه فراهم کردن امکان شنیدن صداهای متفاوت، شناخت تجربههای یکدیگر و تبدیل روایتهای فردی به حافظه و آگاهی جمعی است.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.