مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری گفت: اگر تلاش کنیم روایتهای درست، سالم و واقعی را به مردم منتقل کنیم، این روایتها قطعاً بر همراهی و همدلی میان افراد جامعه تأثیر خواهد گذاشت.
حجتالاسلاموالمسلمین سعید فخرزاده؛ مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری به ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: تاریخ شفاهی در اوضاع بحرانی میتواند با ثبت تلاشها و تجربههای افراد و انتقال آنها به جامعه، به افزایش آگاهی مردم، تقویت روحیه عمومی و مشارکت بیشتر آنها در عبور از بحران کمک کند.
وی با بیان اینکه در زمان بحران باید بیش از نقد رفتارها، به روایت تلاشها، ایثار و همراهی افراد توجه کرد، ادامه داد: در این مواقع باید نقد و بررسی عملکردها را به زمان مناسبتری موکول کرد.
وی با اشاره به نقش تاریخ شفاهی در ثبت و انتقال تجربههای انسانی در اوضاع بحرانی گفت: در بحرانهایی مانند جنگ، همهگیری بیماریهایی مثل کرونا یا حوادثی مانند زلزله، رسانهها غالباً به انتشار اخبار و گزارشهای رسمی میپردازند؛ اما این اخبار لزوماً مردم را با آنچه در عمل اتفاق میافتد و تلاشهایی که برای مدیریت بحران صورت میگیرد، آشنا نمیکند. برای مثال، در دوران کرونا مردم اطلاعیههایی درباره محل و زمان دریافت واکسن میشنیدند؛ اما چندان از تدابیری که در حال انجام بود، فعالیت پزشکان، هزینههایی که دولت متحمل میشد و مشکلات موجود برای تأمین امکانات مطلع نبودند.
مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با اشاره به نمونهای از تحقیقات انجامشده در دوران کرونا بیان کرد: در همان دوره، گروهی از پژوهشگران دانشگاه بقیهالله آزمایشهایی انجام دادند و به این نتیجه رسیدند که انتقال ویروس از طریق اشیا امکانپذیر نیست و انتقال آن بیشتر از طریق تنفس صورت میگیرد. اگر به خاطر داشته باشید، در آن زمان مردم نگران تماس دست با اشیای بیرون از خانه و رفتوآمدهای روزمره بودند و برای ضدعفونی کردن محیط و وسایل از مواد ضدعفونیکننده استفاده میکردند. پس از انتشار نتایج این تحقیقات، آن نگرانیها و اقدامات نیز تغییر کرد و توجه بیشتری به ماسک و انتقال تنفسی ویروس معطوف شد.
وی با بیان اینکه تاریخ شفاهی میتواند بخشهایی از این تلاشها و تجربهها را برای مردم روشن کند، ادامه داد: تاریخ شفاهی میتواند از طریق گفتوگو با افرادی که درگیر مدیریت و حل بحران شدند، البته درباره موضوعهایی که محرمانه نیستند، به افزایش آگاهی مردم کمک کند. ممکناست در حوزه نظامی محدودیتهایی برای ورود و ثبت روایتها مطرح باشد؛ اما در حوزه امدادرسانی و حمایتهای مختلف، تاریخ شفاهی میتواند تلاش دستاندرکاران و افراد مختلف برای حل بحران را به جامعه منتقل کند. این آگاهی به آرامش و تقویت روحیه مردم کمک میکند و حتی ممکناست راهکارهایی در اختیار مخاطبان قرار دهد تا بدانند در وضعیت موجود چه وظیفهای دارند و چه نقشی میتوانند ایفا کنند.
این فعال حوزه تاریخ شفاهی با تأکید بر اهمیت ثبت جزئیات تجربههای فردی گفت: وقتی افراد روایت میکنند که در روزهای بحران چه اقداماتی انجام دادهاند و چه تجربههایی داشتهاند، دیگران نیز میتوانند باتوجهبه توانمندیها، استعدادها و امکانات خود وارد میدان شوند و مشارکت کنند. هرچه اطلاعات و جزئیات بیشتری در اختیار مردم قرار گیرد، امکان حضور و مشارکت آنها بیشتر میشود. به اعتقاد من، هرچه مردم مؤثرتر در صحنه حاضر باشند، مسائل نیز راحتتر حل میشود و جامعه سریعتر به آرامش، نزدیک خواهد شد.
فخرزاده با اشاره به ضرورت فراهمکردن زمینه فعالیت تاریخنگاران و فعالان تاریخ شفاهی در دوران بحران، بیان کرد: یکی از نقشهای مهم تاریخنگاران و فعالان تاریخ شفاهی این است که در چنین زمانهایی به میدان بروند و ارتباط لازم را با افراد برقرار کنند. متأسفانه پس از جنگ هشتساله هنوز سازوکاری فراهم نکردهایم که خبرنگاران و فعالان این حوزه بتوانند مانند دوران دفاع مقدس، مجوزهای لازم را دریافت کنند و برای ثبت و ضبط روایتها به محل رویدادها بروند.
مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با یادآوری فعالیت ستاد تبلیغات جبهه و جنگ در دوران دفاع مقدس گفت: در آن دوران ستادی به نام «ستاد تبلیغات جبهه و جنگ» فعالیت میکرد که مسئولیتش برعهده شهید خرازی بود. خبرنگاران رسانهها و نشریات مختلف به این ستاد مراجعه میکردند، مجوزهای لازم را میگرفتند، هماهنگیهای لازم انجام میشد و سپس به مناطق اعزام میشدند. همه میدانستند مرجعی معرفی شده است که باید برای دریافت مجوز و هماهنگی به آن مراجعه کنند.
فخرزاده ادامه داد: به نظر میرسد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید در این زمینه فکری کند و با ستادهای بحرانی که تشکیل میشوند، هماهنگی داشته باشد تا بخشی نیز برای پوشش خبری و ثبت روایتها در نظر گرفته شود. معمولاً مسئولیتها به نهادهای مختلف واگذار میشود؛ اما یک نهاد بهتنهایی نمیتواند همه این کارها را انجام دهد. به نظر من، اراده و همکاری جمعی لازم است تا افراد بتوانند در صحنه حضور پیدا کنند، خاطرات و تجربهها را جمعآوری کنند و آنها را به مخاطبان خود انتقال دهند.
در زمان بحران باید تلاشها را روایت کرد
فخرزاده در پاسخ به پرسشی درباره نقش روایتهای متفاوت و گاه متعارض در ایجاد گفتوگو و همدلی میان افراد گفت: گاهی فردی داغدیده یا آسیبدیده است و در فضایی تهدیدآمیز قرار دارد. در چنین موقعیتی نباید بر تهدید و نگرانی او افزود؛ بلکه باید تلاش کنیم او را بهسمت آرامش هدایت کنیم. در آن مقطع، مسئله اصلی ما نقد رفتارها و عملکردها نیست؛ بلکه باید به آرامش جامعه فکر کنیم و نکات مثبت را روایت کنیم.
وی افزود: البته در زمانهای بعد قطعاً باید مدیریت و رفتارها را نقد و بررسی کنیم و به نقاط ضعف بپردازیم؛ اما در مواقعی که بحران جریان دارد، افزایش نگرانی افراد، کمکی به حل مسئله نمیکند.
این فعال حوزه تاریخ شفاهی با تفکیک روایتهای توصیفی از روایتهای انتقادی توضیح داد: زمانی که روایتها با نگاه مثبت و در مسیر بیان تلاشهای صورتگرفته ارائه میشوند، معمولاً اختلاف چندانی میان آنها ایجاد نمیشود. ممکناست افراد مختلف هرکدام بخشی از تلاشها را روایت کنند؛ اما این روایتها لزوماً با یکدیگر تعارضی ندارند. اختلافها بیشتر زمانی شکل میگیرد که افراد به نقد یک موضوع یا بیان کاستیها و نقصهای عملکردی میپردازند. در چنین حالتی باید روایتهای دیگر را نیز شنید تا امکان پاسخگویی و دستیابی به شناخت دقیقتر فراهم شود.
فخرزاده در ادامه با اشاره به ظرفیت کتابهای تاریخ شفاهی برای شکلدادن به گفتوگوهای اجتماعی بیان کرد: ما اکنون در دورهای به سر میبریم که مردم کاملاً پررنگ در صحنه حضور دارند و روایتهای متعددی از این حضور شکل گرفته است. اگر تلاش کنیم روایتهای درست، سالم و واقعی را به مردم منتقل کنیم، این روایتها قطعاً بر همراهی و همدلی میان افراد جامعه، تأثیر خواهد گذاشت.
مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با تاکید بر ضرورت توجه به وضعیت افراد و مجموعههای درگیر بحران گفت: در مواقع بحرانی، فشار زیادی بر مسئولان اجرایی، مدیران، برنامهریزان و نیروهایی که در بخشهای مختلف فعالیت میکنند، وارد میشود. برای مثال، نیروهای نظامی در ماههای گذشته لحظهای از مراقبت و رصد تحرکات دشمن غافل نبودهاند و از جنگ ۱۲روزه تا کنون، نیروهای درگیر در حوزه نظامی به نوعی در آمادهباش بودهاند. این وضعیت فشار سنگینی بر آنها وارد میکند. بنابراین، بهنظر من، در چنین وضعیتی زمان نقدکردن نیست؛ البته میتوان پیشنهادهایی ارائه داد، اما نباید با نقد و برخوردهای غیرضروری، فشار بیشتری به این افراد وارد کرد.
این فعال حوزه تاریخ شفاهی با اشاره به حال و هوای کادر درمان در دوران کرونا ادامه داد: در آن دوران نیز فشار زیادی بر کادر پزشکی وارد شد. همه نگران بودند و اطلاعات علمی و دقیقی درباره این پدیده در دسترس نبود. همانقدر که مردم نگران بودند، پزشکان نیز در نگرانی و کمبود اطلاعات بهسر میبردند. بنابراین، اگر ما با نقل برخی رفتارها یا انتقاد از عملکردها به این فشار اضافه کنیم، تحمل اوضاع دشوارتر میشود.
وی افزود: در مقابل، وقتی با نگاه مثبت و همدلانه به مسائل نگاه کنیم و در روایتها بر همراهی، ایثار و تلاش افراد تأکید کنیم، کتاب میتواند تأثیر زیادی بر جامعه بگذارد. باید بخشهایی از واقعیت را که نشاندهنده ظرفیتهای انسانی و تلاش افراد است، برجسته کنیم.
مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با یادآوری تجربه دوران دفاع مقدس بیان کرد: در آن دوران، افرادی که در حوزه جنگ روانی فعالیت میکردند، چند وظیفه برای خود تعریف کرده بودند. یکی از وظایف آنها آگاهکردن مردم عراق از ظلم حکمرانهایشان بود. وظیفه دیگر، ارتباط دادن و همراهکردن مردم جامعه خودمان با جنگ بود؛ زیرا مردم نگران بودند، فرزندانشان در جبهه حضور داشتند، شهرهای جنگی زیر آتش و بمباران بودند و مشکلاتی چون گرانی و کمبود امکانات نیز مطرح بود. در چنان وضعیتی باید به مردم امید میدادیم تا بتوانند مقاومت و همراهی خود را ادامه دهند.
وی ادامه داد: بخش دیگری از فعالیتها نیز به جنگ روانی با نیروهای دشمن و تقویت روحیه نیروهای خودی مربوط میشد. درواقع، فعالیتهای فرهنگی و تبلیغاتی در چند حوزه مختلف انجام میگرفت و هرکدام بخشی از این مجموعه را پوشش میدادند.
فخرزاده اضافه کرد: در چنین مواقعی، کتابهایی که بتوانند همبستگی، ایثار، شجاعت و تلاش مردم، مدیران و مسئولان را نشان دهند، اهمیت زیادی دارند. این کتابها میتوانند زمینه همدلی بیشتر را فراهم کنند و همراهی مردم با مجموعه اجرایی کشور را افزایش دهند.
فخرزاده در بخش دیگری از این گفتوگو با تأکید بر اهمیت کتاب در ثبت و انتقال تجربههای تاریخی گفت: کتاب میتواند منبع و زیرساخت مناسبی برای تولیدات دیگر باشد. تا زمانی که کتاب تولید نشود، ممکناست تولیدات فرهنگی و رسانهای دیگر نیز با مشکل مواجه شوند. وقتی به اهمیت کتاب توجه میکنیم، متوجه میشویم که کتاب میتواند زیرساخت مهمی برای همه تولیدات دیگر فراهم کند. حتی اگر تعداد محدودی از این کتابها چاپ شود و فروش زیادی نداشته باشد. همین که کتابی منتشر و وارد بازار شود امکان مراجعه به آن در کتابخانهها و استفاده از اطلاعات و پژوهشهای آن برای کارهای بعدی فراهم میشود.
وی با اشاره به کاربرد این منابع در تولیدات فرهنگی و رسانهای ادامه داد: پژوهشگران و فعالان فرهنگی میتوانند از این کتابها برای ساخت فیلم، تولید کلیپ، تهیه پادکست و دیگر محصولات فرهنگی استفاده کنند. بنابراین، با وجود گسترش فضای مجازی و حضور گسترده آن در زندگی مردم، کتاب همچنان جایگاه زیرساختی و بنیادی خود را دارد. مسئولان باید به این مسئله توجه کنند که بخشی از سرمایهگذاری فرهنگی باید به تولید کتاب اختصاص یابد؛ زیرا این کار قطعاً تأثیرگذار خواهد بود.
مسئول دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری در ادامه با اشاره به فعالیتهای این دفتر گفت: این دفتر در زمینه ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی در حوزههای مختلف فعالیت میکند. یکی از بخشهای این فعالیتها به ثبت دستاوردهای اخیر اختصاص دارد؛ دستاوردهایی که مردم در آنها مشارکت داشتند و افراد مختلفی برای تحقق آنها تلاش کردند.
حجتالاسلام والمسلمین سعید فخرزاده در پایان بیان کرد: در این زمینه، نیروهای نظامی، پزشکان، نیروهای خدماتی، نیروهای امنیتی و نیروهای مردمی که در صحنه حاضر بودند، همگی بخشی از این مجموعه تلاشها بهشمار میروند. ما در تلاشیم این دستاوردها و نقش افراد مختلف را ثبت و ضبط کنیم تا برای بهرهبرداری امروز و آینده مفید واقع شود.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.