هادی خورشاهیان با اشاره به اینکه کتاب حاصل گفتوگوست و نه آغاز آن، گفت: کتاب یکی از ابزارهای گفتوگو با کودک و نوجوان است و خانواده نباید تربیت فکری و کتابخوانی فرزند را تنها به مدرسه و ناشران واگذار کند.
هادی خورشاهیان در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، درباره معنای گفتوگو با کودک و نوجوان اشاره کرد: در زبانشناسی نظریهای وجود دارد که میگوید نوزاد برای یادگیری زبان، حتی اگر در معرض رادیو و تلویزیون باشد یا اطرافیانش با هم حرف بزنند، آن را یاد نمیگیرد. زبان زمانی آموخته میشود که کسی با خود نوزاد حرف بزند. این اصل را میتوان گسترش داد: برای اینکه در کودک و نوجوان تفکر شکل بگیرد، باید با او حرف زد و مسائل مهم زندگی را با او مطرح کرد.
وی افزود: این مسائل میتواند اجتماعی، سیاسی، تاریخی یا مربوط به زندگی روزمره باشد؛ از چرایی جنگ و صلح تا چرایی رفتن به مدرسه و پرسشهای روزمره. نباید تنها درباره آداب غذا خوردن یا آداب زندگی با کودک و نوجوان حرف زد؛ باید درباره موضوعات مختلف با او گفتوگو کرد.
این داستاننویس ادامه داد: کودک و نوجوان باید حرف زدن را یاد بگیرد. حرف زدن تنها به معنای بیان خواستههای ساده مانند «آب و غذا و لباس میخواهم» نیست؛ کودک و نوجوان باید بتواند عقیده خود را ابراز کند و بپرسد چرا الان باید جنگ باشد یا نباشد، چرا باید به مدرسه برود و پرسشهای اینچنینی داشته باشد.
همه مسئولیت را به گردن مدرسه و کتاب نیندازیم
نویسنده کتاب «لطفا در این مکان قضاوت نکنید؛ یادداشتهایی برای نوجوانان» در بخش دیگری از سخنان خود درباره نقش خانوادهها در برگرداندن صدای کودکان و نوجوانان به فضای عمومی گفت: بستر اصلی شکلگیری گفتوگو با کودک و نوجوان خانواده است. نباید خلاق شدن، ماهر شدن، اندیشمند شدن، کتابخوان شدن یا ورزشکار شدن کودک و نوجوان را تنها به عهده مدرسه، نویسندگان و کتابها گذاشت. همه این کارها باید پیش از هر چیز در خانواده انجام شود و سپس کتاب یکی از ابزارها برای تقویت این مهارتها و گفتوگو درباره آنها باشد. ما چون خودمان اهل کتاب و نویسندگی هستیم، دوست داریم کودک و نوجوان کتاب بخواند؛ اما واقعیت این است که کتاب و کتابخوانی بخشی از مسیر توانمند شدن کودکان و نوجوانان است. اگر کودک و نوجوان بازی میکند، از بازی آموزش میبیند؛ اگر تلویزیون میبیند، از تلویزیون آموزش میبیند هیچ اشکالی ندارد و نباید آموزش و متنخوانی او را به کتابها محدود کرد. باید بگذاریم کودک و نوجوان از بازیهای رایانهای هم چیزی یاد بگیرد، از گردش در طبیعت و باغوحش هم چیزی بیاموزد. کتاب یکی از رسانههایی است که میتواند درباره همه این موضوعات با کودک و نوجوان حرف بزند.
خورشاهیان همچنین به ویژگی برتر کتاب نسب به سایر رسانهها اشاره کرد و ادامه داد: ما نمیتوانیم کودک و نوجوان را به کائنات ببریم یا شاید دسترسی به دوربین هابل نداشته باشیم، اما کتاب میتواند او را به فضا و کائنات علاقهمند کند. کتابهای جنایی هم نمونهای دیگرند؛ ممکن است در زندگی ما هرگز قتل یا جنایتی رخ ندهد، اما این ژانر از کتابها ما را با گرهگشایی و فکر کردن در موقعیتهای دشوار آشنا میکنند. بنابراین حضور کتاب در زندگی کودکان و نوجوانان بسیار خوب و موثر است، اما کتابخوان کردن کودک و نوجوان را نباید به عهده یک نهاد یا یک هفته خاص گذاشت. حتی کتاب درسی هم کتاب است و کودک و نوجوان با خواندن آن چیزی یاد میگیرد. نباید تصور کنیم تنها کتاب داستان، کتاب است.
کتاب میتواند ذهن کودکان و نوجوانان را برای بحرانها آماده کند
نویسنده کتاب «دزدیدن آدمرباها» همچنین درباره نقش کتاب در شکلگیری گفتوگو با کودک و نوجوان در شرایط بحرانی گفت: در زمانهای که کودک و نوجوان در معرض بحرانهای متفاوتی مانند جنگ و بحران اجتماعی و سیاسی و اقتصادی است، خانواده اولین فضای عمومی است که گفتوگو با کودک و نوجوان در آن شکل میگیرد و کتاب میتواند یکی از ابزارهای آمادهسازی ذهن کودک و نوجوان برای این گفتوگو باشد.
وی افزود: گاهی اتفاقی رخ میدهد که پیشتر سابقه نداشته است؛ مانند «جنگ رمضان» که با شهادت رهبر معظم انقلاب آغاز شد. در چنین موقعیتی، هیچ کتابی نمیتواند بهطور مستقیم برای فهماندن شرایط به کودک و نوجوان به ما کمک کند. اما والد یا مربی که کتابخوان است، بهتر میتواند با این موقعیت روبهرو شود. او ابتدا خودش با این اتفاق کنار میآید، آن را هضم میکند و برای خودش روشن میکند چه اتفاقی رخ داده است؛ سپس با فرزندش حرف میزند. والد اگر خود کتابخوان نباشد و برای هر بحرانی در بهت فرو رود، نمیتواند برای فرزندش توضیح روشنی در این شرایط داشته باشد و با او گفتوگو کند.
این داستاننویس ادامه داد: در گذشته میشد با پاسخهای آماده و کلیشهای با کودک و نوجوان حرف زد؛ مثلاً میگفتیم برای اینکه حمالی نکنی باید درس بخوانی و او هم میپذیرفت. امروز دیگر بزرگسال باید پاسخی متناسب با همان موقعیت و زمانه و همان کودک و نوجوان داشته باشد و گاهی هم خودش باید آن مثال را خلق کند.
خورشاهیان با اشاره به اینکه قرار گرفتن در معرض بحران اجتنابناپذیر است، گفت: آلبرت انیشتین حدود صد سال پیش، پیش از تاسیس سازمان ملل، نامهای به فروید نوشت و از او پرسید برای جهان چه کاری میتوان کرد. فروید پاسخ داد که جنگ اجتنابناپذیر است و همیشه وجود داشته است. جنگ خوب نیست، اما باید از آن درس گرفت. نمیتوان همیشه به کودک و نوجوان گفت در صلح باش؛ اگر کسی به ما سیلی زد یا هر روز ما را آزار داد، صلح کردن معنایی ندارد. باید به کودک و نوجوان مقاومت و مبارزه را نیز آموخت. اگر اتفاقی یکبار رخ داد، میتوان از آن گذشت؛ اما اگر قرار است هر روز تکرار شود، کودک و نوجوان باید مبارزه کردن با آن را یاد بگیرد. بشر همیشه با طبیعت، با حیوانات و... در حال جنگ بوده است. جنگ ناپذیرفتنی، اما اجتنابناپذیر است و باید از آن درسهای مختلف گرفت.
کتاب خوب را چگونه بشناسیم؟
نویسنده رمان نوجوان «دختری که نبود» در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به این نکته که والدین کتابخوان و اهل تفکر بهتر میتوانند با فرزندشان ارتباط برقرار کنند، بیان کرد: باید بر مطالعه کتابهای جدی تمرکز کنیم و پیش از کودکان و نوجوانان خودمان کتاب جدی را بخوانیم. نباید پاسخهای آماده و از پیش تعیینشده برای پرسشهای کودک و نوجوان داشته باشیم. باید به جهان فردی آنها فکر کنیم؛ شاید کودک و نوجوان ما پرسشی بپرسد که فرزند دیگری نمیپرسد. باید پاسخ را متناسب با شرایط هر کودک و نوجوان بسازیم و خلاقیت داشته باشیم. اگر کودک و نوجوان پرسید چرا از جنگ نمیترسی، پاسخ ساده «من جنگ زیاد دیدهام» کافی نیست. باید پاسخی آماده کنیم که کودک و نوجوان را در زندگی امیدوار نگه دارد.
خورشاهیان درباره معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای ایجاد گفتوگو با کودکان و نوجوانان گفت: نخست باید ظاهر کتاب حرفهای باشد؛ فونت مناسب، نویسنده معتبر، ناشر معتبر و مترجم معتبر؛ اما اینها کافی نیست. ممکن است نویسنده یا مترجم یک اثر درجه یک باشد، اما آن کتاب برای آن لحظه از زندگی کودک و نوجوان ما و یا هدفی که ما در پی آن هستیم، مناسب نباشد. انسان باید بر اساس نیاز خودش کتاب بخواند. من حسرت کتابهایی را که نخواندهام نمیخورم؛ من «جنگ و صلح» را نخواندهام، «در جستوجوی زمان از دست رفته» و «دن کیشوت» را هم نخواندهام. مسابقه که نیست. برای من و در زندگی فردی من، کتابهایی که خواندهام، مهمترند.
وی اضافه کرد: ملاک من برای سنجش ارزش یک کتاب کودک و نوجوان، جایزه، تیراژ یا تعداد نوبت چاپ کتاب نیست. اینها معیارهای بیرونیاند؛ ممکن است کتابی جایزه بگیرد یا تیراژ بالایی داشته باشد، اما هیچ پیوندی با خوانندهاش برقرار نکرده باشد. ملاک واقعی، واکنش خواننده متن به اثر است؛ اینکه نوجوان خودش وارد کتابفروشی شود و بپرسد «کتاب تازهای از این نویسنده دارید؟» این پرسش یعنی نویسنده توانسته با مخاطبش ارتباط برقرار کند و اثرش در ذهن او ماندگار شده است.
نویسنده کتاب «درخت مراد» همچنین با اشاره به این نکته که نویسندگان باید به مردم نزدیکتر شوند، گفت: باید برای همه اقشار جامعه کودکان و نوجوانان کتاب بنویسیم، نه فقط برای بچههای تهران. کتابهای امروز بیشتر درباره بچههای طبقه متوسط شهرهای بزرگ است و نهایتا به موضوعاتی مانند جدایی والدین میرسد. تجربه کودکان و نوجوانان کارگر، روستایی و حاشیهنشین کمتر در کتابهای کودک و نوجوان ما بازتاب پیدا میکند. باید برای همه اقشار کودکان و نوجوانان و درباره واقعیتهای زندگی آنها کتاب نوشت.
وی در ادامه با اشاره به اینکه این رویکرد به معنای بیقید و شرط بودن همه موضوعات برای همه گروه سنی کودک و نوجوان نیست، بیان کرد: نوجوان امروز با موضوعات متعددی روبهروست که لازم است درباره آنها محتوا تولید شود. برای نمونه، درباره مرگ یا بیماری، کتاب میتواند کودک و نوجوان را به تدریج با این مفاهیم آشنا کند، پیش از آنکه در زندگی واقعی با آنها روبهرو شود. کودک و نوجوان امروز در مدرسه با بیماری، جنگ، شهادت و مرگ آشناست؛ در کلاس چهلنفره، معمولاً بیست نفر هر روز غایباند و ناخودآگاه همین مشاهده باعث آشنایی کودکان و نوجوانان با بیماری میشود. اینها موضوعاتی است که کودک و نوجوان در زندگی واقعی با آنها مواجه میشود و کتاب باید دربارهشان با او حرف بزند.
خورشاهیان ادامه داد: اما درباره عشق، من با ترویج آن در کتابهای نوجوان مخالفم. نمیگویم نوجوانان عاشق همدیگر نشوند؛ سخن من این است که کتاب نباید این مسئله را ترویج کند، چون عاشقی در نوجوانی به ثمر نمیرسد و بیشتر نوجوانان دختر از آن آسیب میبینند. عشق به معنایی که الان در جامعه وجود دارد نباید در کتاب کودک و نوجوان توجیه یا ترویج شود؛ چون در بسیاری از موارد، این عشق نیست و رابطهای زودگذر است. نباید به آن تقدس داد. وقتی این رابطه در کتابهای نوجوان ترویج شود، نوجوان تصور میکند چنین رابطهای طبیعی است و در سن پایین به آن تن میدهد؛ در حالی که این روابط در بیشتر موارد به آسیب و جدایی میانجامد.
کتاب حاصل گفتوگوست، نه آغاز آن
این نویسنده و شاعر حوزه کودک و نوجوان در جمعبندی سخنان خود، با اشاره به ترتیب تاریخی شکلگیری تفکر، زبان، گفتوگو و کتاب گفت: نخست تفکر بود، پیش از آنکه انسان زبان داشته باشد. انسان پیش از آنکه بتواند حرف بزند، فکر میکرد. حتی حیوانات نیز از نوعی تفکر و عاطفه برخوردارند.
وی افزود: در دورهای که هنوز زبان شکل نگرفته بود، انسانها با نگاه و گرفتن دست یکدیگر با هم ارتباط برقرار میکردند؛ این خودش نوعی گفتوگو بود که با تفکر همراه بود. بعدها زبان آمد و ارتباط به شکل گفتار و شنیدن شکل گرفت. گفتوگو احتمالاً همزمان با زبان و در قالب گفتن، شنیدن، بحث و حتی مشاجره پدید آمد. هزارهها و شاید دهها هزار سال بعد، کتاب به وجود آمد. یعنی کتاب در انتهای این زنجیره قرار دارد، نه در ابتدای آن. پس گفتوگو حاصل کتاب نیست؛ کتاب حاصل گفتوگوست.
نویسنده کتاب «روزی که خورشید قهر کرد» ادامه داد: امروز نباید تصور کنیم برای اینکه بتوانیم با کودک و نوجوان گفتوگو کنیم، اول باید با او کتاب بخوانیم. ابزار گفتوگو را باید از بیرون کتاب و از زندگی یاد بگیریم. ممکن است کسانی هرگز کتاب نخوانده باشند، اما با هم گفتوگو میکنند، تفکر دارند و میتوانند از عهده بحث برآیند. کتاب برای آنها پیشنیاز نیست؛ چون کتاب حاصل تفکر و گفتوگوی آنهاست. کتاب یکی از ابزارهای است که میتواند موانع گفتوگو با کودک و نوجوان را کمتر کند، اما نمیتواند همه موانع را حذف کند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.