مائده طهماسبی، بازیگر و کارگردان، انتشار مجموعه «چمدان تئاتر» را فرصتی برای خواندن نمایشنامههای فرهاد آئیش دانست که حدود سه دهه پیش نوشته شدهاند و امیدوار است برخی از این آثار دوباره روی صحنه بروند.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست نقد و بررسی مجموعه نمایشنامههای «چمدان تئاتر» نوشته فرهاد آئیش، در هشتمین روز سیوچهارمین هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، در سرای اهل قلم برگزار شد. در این نشست مائده طهماسبی، شهرام کرمی، آرام محضری و علی زارعی در حضور فرهاد آئیش درباره ویژگیهای آثار این نمایشنامهنویس و جهان فکری و هنری او صحبت کردند.
نمایشنامههایی که پس از سه دهه فرصت خواندن پیدا کردند
مائده طهماسبی؛ بازیگر و کارگردان تئاتر در شروع نشست گفت: از زمانی که به ایران برگشتیم، تقریباً بیشتر آثار فرهاد را روی صحنه کار کردیم. همیشه در این کارها در مقام بازیگر یا کارگردان در خدمت ایشان بودم و گاهی هم تهیهکننده.
او با اشاره به انتشار این مجموعه افزود: سالیان سال قرار بود این مجموعه منتشر شود و همت ایشان باعث شد آثار فرهاد آییش به چاپ برسد. این نمایشنامهها تقریباً سه دهه پیش نوشته شدهاند و حالا دوستانی که نمایشها را ندیده بودند، میتوانند آنها را بخوانند. خیلی دوست دارم بعضی از این نمایشنامهها دوباره اجرا شوند. البته چون آثار به دوران گذشته مربوطند، بعضی از آنها از نظر محتوا به ویرایش و بازنگری نیاز دارند.
شخصیتهای نمایشنامههای آئیش از دل زندگی بیرون میآیند
طهماسبی درباره ویژگیهای شخصیتی و جهان نمایشنامههای آئیش گفت: او انسانی چندوجهی است. میشود به او نگاه کرد و گفت بیگانه است؛ در عین حال آدم طناز و بامزهای است. کارهای فرهاد بیشتر تراژیککمدیاند و خودش هم همین خصلت را دارد. او خلاق است و بیشتر کشف میکند. شخصیتهای نمایشهایش در جامعه و اجتماع وجود دارند و به همین دلیل شخصیتهایش خیلی قابل لمساند. وقتی شخصیتها روی صحنه حرف میزنند، میدانید چه کسانی هستند و کلمات از دهان همان شخصیت بیرون میآیند.
وی درباره زبان و شکل اجرایی نمایشنامههای آئیش بیان کرد: فرهاد خود نمایش و زندگی را نشان میدهد. فکر میکنم در بیشتر آثارش، تئاتر به شکل پرفورمنس است و شخصیتها کاملاً قابل لمساند. کلماتی که گفته میشود، با شخصیتها تناسب دارند.
آئیش، هنرمندی با جهانهای متعدد
شهرام کرمی؛ کارگردان و مدرس تئاتر، با اشاره به وجوه مختلف شخصیتی و هنری آئیش گفت: فرهاد آئیش یک جنون درونی دارد. تمام وجوه هنر در فکر و رفتار این شخصیت وجود دارد. او هم نویسنده است، هم کارگردان، هم بازیگر و هم تحلیلگر و پژوهشگر. با عشق به تئاتر و هنر سفرش را آغاز کرده و به جهان خودش رسیده است.
وی با اشاره به نگاه انسانی آئیش افزود: فرهاد در تمام وجوه زندگیاش آرمانگرایانه رفتار میکند. به همه مفاهیم زندگی توجه دارد و جهان را با نگاه خودش میبیند. هنر در وجود او به انسانیت رسیده است؛ این انسانیت در رفتار شخصی، زندگی، کار گروهی و فعالیت هنریاش نمود دارد. او بازیگر شایستهای است. حتی وقتی در نمایشنامهای ضعیف بازی میکند، نمایش را به پرواز درمیآورد. گاهی با نگاه انسانیاش در نمایشهایی که نویسندگان کمتر شناختهشده دارند، اثر میگذارد و به آنها جان میدهد.
تئاتر به بازخوانی و بازآفرینی نیاز دارد
آرام محضری؛ رئیس هیئتمدیره کانون نمایشنامهنویسان و مترجمان خانه تئاتر، با اشاره به جایگاه نمایشنامهنویسی آئیش، درباره وضعیت تئاتر و ضرورت توجه به آثار نمایشی گفت: وقتی درباره هنر صحبت میکنیم، ناچاریم جامعه و نهادها را هم در نظر بگیریم. جامعهای که سرمایه اجتماعی آن روزبهروز کمتر میشود و نهادهای نقد در آن کمرنگ شدهاند. کتاب هم یکی از نهادهایی است که به مخاطب میگوید چه اثری را بخواند و با چه هنرمندی آشنا شود.
او با اشاره به تجربه خواندن «چمدان تئاتر» افزود: من چهارشنبهشب با اشتیاق کتاب را خواندم. به نظرم فرهاد آئیش جدا از چهرهای که از او ساخته شده و بیشتر بهعنوان بازیگر، بهویژه بازیگر کمدی، شناخته میشود، نمایشنامهنویسی جدی است. وقتی آثارش را میخوانید، احساس نمیکنید تقلیدی از دیگران است؛ این جهان را زندگی کرده و در حال زندگیکردن است.
محضری با تأکید بر ظرفیت تئاتر ایران ادامه داد: ما نمایشنامهنویسان بزرگ بسیاری داریم، اما نهادهایی که باید این هنرمندان را به جامعه و مخاطب معرفی کنند، کمتر حضور دارند. تئاتر ما از نظر کیفی و کمی پربار است و آثار خوبی در آن وجود دارد. مشکل این است که گاهی فقط اجراهای سالنهای معروف و کارهای پرزرقوبرق را میبینیم و تئاترهای دیگر را فراموش میکنیم.
انتشار کتاب با همراهی نویسنده، علی زارعی، ناشر مجموعه «چمدان تئاتر»، درباره همراهی آئیش در فرایند انتشار کتاب گفت: ۲۵ سال است فعالیت میکنم و کارهای زیادی انجام دادهام. فرهاد آئیش یکی از حرفهایترین افرادی است که در فرایند تولید کتاب با او کار کردهام. از شروع تولید تا مراحل پایانی، از گرفتن مجوز و همکاری با ویراستار تا طراحی و چاپ، همراهی کاملی داشت.
او با اشاره به همکاری آئیش در مراحل آمادهسازی کتاب افزود: اگر این کتاب به شکل خوبی منتشر شده، به دلیل حضور و همراهی لحظهبهلحظه اوست. فرهاد آئیش همانطور که یک بازیگر حرفهای خودش را در اختیار کارگردان قرار میدهد، در این کار هم با اعتماد و همراهی پیش رفت.
هنرمند از تأثیر آدمها و جهان پیرامونش ساخته میشود
فرهاد آئیش درباره تأثیر تجربهها و هنرمندان مختلف بر زندگی و جهان فکریاش گفت: دو سال گذشته فکر میکردم چه کسانی در زندگی من و روی روح و روانم تأثیر گذاشتهاند. کتابچهای برداشتم و اسمهایی را نوشتم؛ از پیکاسو و نیما تا ژان پل سارتر و آدمهای دیگری که در زندگیام تأثیر داشتند. کمکم به کسانی رسیدم که دوستشان داشتم و روی من تأثیر گذاشته بودند.
او با اشاره به تفاوت علاقه و تأثیرپذیری از هنرمندان افزود: اینطور نیست که در هنر از کسی دیگر بوی مختلف یا میوههای مختلف بگیریم. من بعضیها را بیشتر دوست دارم. آدمهایی که روی من تأثیر گذاشتهاند، بخشی از وجود من را ساختهاند. اینطور نیست که اگر زمانی به مارکس علاقه داشتم و حالا باورهای دیگری دارم، تأثیر او از بین رفته باشد. این آدمها من را ساختهاند.
آئیش درباره نگاه خود به زندگی و تجربههایش ادامه داد: من آدمی هستم که گم شده است. از بچگی اینطور بودم؛ همیشه سیال بودم و در لحظه زندگی میکردم. شاید یکی از خوشبختترین آدمها باشم، چون این جنون از بچگی در من بود. خانوادهام نگران آینده من بودند؛ نه درس میخواندم و نه به آینده فکر میکردم، اما با دوستانم بازی میکردم و کتابهای هنری میخواندم.
چمدانها و آدمهایی که در جستوجوی هویتاند
آئیش در بخش دیگری از نشست به معرفی برخی نمایشنامههای مجموعه پرداخت و درباره نمایشنامه «چمدان» گفت: یک عده آدم با چمدان وارد ناکجاآبادی میشوند. نمیدانند چه کسانی هستند و کجا هستند. همه چمدانی در دست دارند؛ انگار چمدان یکی از اعضای بدنشان است و در طول نمایش به دنبال هویت خودشان میگردند. نوعی گمگشتگی در این میان وجود دارد.
او درباره نمایشنامه «سیمرغ» توضیح داد: این نمایش هفت شخصیت دارد؛ مادر، حسنآقا که یک انسان معمولی است، رستم، کلاغ، قلندر و مرگ. داستان بر اساس این است که مرگ آمده جان این آدمها را بگیرد. حسنآقا یک انسان عادی است و در موقعیتهایی قرار میگیرد که همه متحیر میشوند.
آئیش درباره نمایشنامه «هفت شب با مهمان ناخوانده در نیویورک» گفت: این نمایش درباره جوانی روشنفکر است که در نیویورک زندگی میکند و به پوچی رسیده است. میخواهد رمانی درباره نابودی بشر و پایان هستی بنویسد. یک مهمان ناخوانده به سراغش میآید؛ در نهایت میفهمیم دوست پدرش بوده و از ایران آمده تا پیام پدر را به او برساند.
آئیش درباره «شام آخر» نیز توضیح داد: یک عده در مهمانی معمولی ایرانی جمع شدهاند. درباره مسائل روزمره حرف میزنند، میخندند، غذا میخورند و غیبت میکنند. مرگ با یک داس وارد میشود، اما این آدمها متوجه حضورش نمیشوند. مرگ چند بار میگوید آمده جانشان را بگیرد، ولی آنها همچنان درباره مسائل معمولی صحبت میکنند.
او درباره نمایشنامه «پنجرهها» گفت: در خانهای نه اتاق وجود دارد و نه قصه که کمکم با هم ترکیب میشوند. بهتدریج میبینیم این آدمها به یک خانواده تعلق دارند و قصهها به هم پیوند میخورند.
در پایان نشست، یکی از حاضران با اشاره به میراث هنری آئیش گفت: به میراثی که برای ما گذاشته، برای تفکر، تعقل و زندگیکردن، نه فقط زندهبودن، احترام بگذاریم. با خواندن همین چمدان تئاتر شاید فقط از یکی از نمایشنامههایش چیزی یاد گرفته باشیم.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.