گزارشی از وضعیت کتابخوانی در «امالبلاد» ایران/ نجمه شمس
زائرانی که کتاب سوغات میبرند
سید علیمحمد رفیعی از نویسندگان شهرری با بیان اینکه زیارت حضرت عبدالعظیم(ع) یکی از رسمهای قدیمی مردم تهران بوده و هست، میگوید: «در گذشته شهرری یکی از محلهای اصلی تفریح و زیارت بوده و اقتصاد بسیاری از اهالی ساکن در شهرری از فروش محصولات گوناگون به زائران تأمین میشده است. اکنون هم کتابفروشیهای مسیر حرم عبدالعظیم(ع) فروش نسبتا خوبی بهویژه در حوزه ادعیه و کتابهای مذهبی دارند. به عبارت دیگر، موقعیت جغرافیایی شهرری به سود فرهنگ و کتابخوانی آن بوده است.»
وی از حضرت عبدالعظیم(ع) به عنوان یکی از محدثان بزرگ شیعه یاد میکند و میافزاید: «در سلسله برخی روایات نام ایشان ذکر شده است. البته روایات منسوب به حضرت عبدالعظیم(ع) نیاز به پالایش دارند و برخی از احادیث نسبت داده شده به ایشان جعلیاند بنابراین لازم است تلاشهای جدیتری برای شناساندن این شخصیت به نسل امروز صورت بگیرد. از جمله تازهترین کتابها درباره حضرت عبدالعظیم(ع) میتوان به «منهاجالسالکین فی سیره سیدنا عبدالعظیم» در بیان ویژگیهای عرفانی و مراتب وجودی ایشان اشاره کرد.»
این پژوهشگر حوزه دین با بیان اینکه شهرری از شهرهای باسابقه و به روایتی زادگاه مادر زرتشت است، میگوید: «شهرری مبدأ فرهنگ تهران بوده و لهجه امروز اهالی تهران به آن تعلق دارد. اکنون مجموعه حرم حضرت عبدالعظیم(ع) مهمترین مرکز فرهنگی این شهر به شمار میرود که از مهمترین مراکز نشر و توزیع کتاب در شهرری میتوان به کتابفروشی موسسه دارالحدیث، کتابخانه حرم و کتابفروشی انجمن اسلامی معلمان اشاره کرد.»
شواهد نشان میدهند، همراه با اشیای گرانبهایی که طی روزگار به آستانه حضرت عبدالعظیم اهدا یا وقف شده، کتابها و قرآنهای خطی نفیسی هم بودهاند، چنانکه شاه عباس صفوی ۱۱۹ جلد کتاب وقف آستان کرده که سه جلد از آنها هنوز باقیاند و کهنترین قرآن خطی آستان، قرآنی بسیار نفیس متعلق به دوران شاه تهماسب اول است.
از کتابفروشی عظیمیه تا شهر کتاب ری
نام کتابفروشی عظیمیه با مدیریت فاتحی برای بسیاری از زائران کتابخوان حرم عبدالعظیم(ع) از دهه 40 تا 70 آشناست. این کتابفروشی که از دهه 40 تا 30 سال به نام عظیمیه فعال بود و سپس به «کتاب سبز» تغییر عنوان داد، در بازارچه حرم عبدالعظیم و نزدیک مدرسه علمیه شهرری فعالیت میکرد و اغلب کتابهای دینی و ادعیه در آن عرضه میشدند.
مهدی حکیمی که از سال 1371 مسوولیت این کتابفروشی را به نام «کتاب سبز» بر عهده گرفته و اکنون مدیر شهر کتاب است، میگوید: «مسوولیت کتابفروشی با نام جدید از سوی مدیر آن به من سپرده شد و تا اندازهای تنوع موضوعی کتابهایش افزایش یافت تا اینکه سال 1380 مدیر اصلی کتابفروشی به دلیل کهولت سن تصمیم به واگذاری آن گرفت و در نهایت تعطیل شد و من فعالیت خود را با تحویل گرفتن مدیریت شهر کتاب ادامه دادم که البته در منطقهای کمترددتر در حاشیه شهرری قرار دارد. تغییر مکان کتابفروشی با کم شدن مشتریان گذری و زائر همراه بود و کمکم با فروش وسایل کمکآموزشی و نوشتافزار حتی اسباببازی رونق بیشتری گرفت. اکنون شهر کتاب، فروشگاهی کامل برای عرضه محصولات فرهنگی چون کتابهای فارسی و لاتین، لوح فشرده و نوشتافزار است.»
وی با بیان اینکه بیشتر فروش شهر کتاب به کتابهای روانشناسی و رمان اختصاص دارد، میافزاید: «کتابفروشیهای شهرری مانند بسیاری از شهرستانهای کشور با مشکلاتی چون پایین بودن سرانه کتابخوانی و نبود کنترل کافی بر سامانه توزیع مواجهند که باید برای آن چارهاندیشی شود.»
از سوی دیگر، مسعود ملکیاری، از نویسندگان شهرری به ظرفیتهای خوب ادبی و فرهنگی در جوانان این منطقه اشاره میکند و میگوید: «شهرری یکی از قطبهای تربیت شاعران و نویسندگان باذوق استان تهران است و اقوام گوناگون مهاجر از جمله نویسندگان افغان بسیاری تربیتشده انجمنهای ادبی این منطقهاند. البته کملطفیهای بعضی از مسوولان به رکود مقطعی انجمنهای ادبی مستقل منجر شده که فعالیتهای خارج از حوزه مذهب را به اشتباه ضدمذهب پنداشتند و نویسندگان و شاعران شهرری را دلسرد کردند.»
سید علیرضا حافظی، از دیگر نویسندگان این منطقه هم به پیشینه تاریخی و ارزشهای فرهنگی شهرری اشاره میکند و میگوید: «شهرری به دلیل مهاجرپذیر بودن، نمونه کوچکی از بخش بزرگ جغرافیای انسانی است. البته عوامل اقتصادی تا اندازهای مانع رشد فرهنگی مطلوب در این منطقه بوده و اوضاع مالی اغلب ساکنان شهرری اجازه نمیدهد به اندازه کافی به کتابخوانی بپردارند. بیشتر فعالیتهای فرهنگی شهرری مقطعی و در گوشه و کنار است. از سوی دیگر، انتظار میرود تولیت فرهنگی آستان حضرت عبدالعظیم(ع) فعالیتهای جدیتری برای توسعه کتابخوانی انجام دهد.»
کمبود کتابخانه و کتابخوان در شهرری
از سوی دیگر رئیس اداره کتابخانههای عمومی شهرستان ری با بیان اینکه جمعیت 900 هزار نفری این منطقه به 41 کتابخانه محلی، شخصی، تحت پوشش شهرداری و عمومی زیر پوشش نهاد کتابخانههای عمومی کشور دسترسی دارند، میگوید: «از این تعداد 14 باب شامل چهار باب کتابخانه روستایی و 10 باب شهری زیر پوشش نهاد کتابخانهها مدیریت میشوند که دارای 172 هزار و 29 نسخه کتاب و در مجموع 25 هزار نسخه امانت ماهانهاند.»
علیاکبر قربانی با بیان اینکه با در نظر گرفتن جمعیت 900 هزار نفری برای شهرستان ری به ازای هر 20 هزار نفر یک باب کتابخانه موجود است، میافزاید: «قریب به چهار درصد جمعیت شهرستان ری عضو کتابخانههای عمومیاند و برای هر صد نفر فقط سه مترمربع فضای مطالعاتی موجود است.»
قربانی با تاکید بر اینکه 60 درصد از مراجعهکنندگان به کتابخانهها را خانمها تشکیل میدهند، تعداد کارکنان کتابخانههای تحت پوشش این اداره را 44 نفر ذکر میکند و میگوید: «در این کتابخانهها در مجموع 38 کتابدار فعالیت دارند.»
رئیس اداره کتابخانههای عمومی شهرری با بیان اینکه عضویت برای خانواده شهدا، جانبازان، بازنشستگان و خردسالان رایگان است، میافزاید: «عضویت خانوادگی رایگان است و تمام کتابخانهها به بخشهای کودک و نوجوان، دفاع مقدس، کتابهای کمکآموزشی، مجلهها و نشریات و بخش نرمافزار ایراننمایه مجهزند.»
وی با بیان اینکه کتابخانه رازی واقع در بوستان رازی مجهزترین کتابخانه شهرری است، میگوید: «این کتابخانه در ساختمانی استیجاری تأسیس شد و سال 1358 به ساختمان فعلی انتقال یافت. اکنون این کتابخانه 600 مترمربع زیربنا دارد و در دو طبقه شامل مخزن کتاب، سالن مطالعه برادران، سالن مطالعه خواهران و سالن نشریات و روزنامه است. کتابخانه صاحببن عباد هم که از کتابخانههای مجهز شهرری است بهمن سال 1381 مورد بهرهبرداری قرار گرفت که زمین آن بالغ بر هزار متر مربع با زیربنای 450 مترمربع شامل مخزن کتاب، سالن مطالعه خواهران، سالن مطالعه برادران و بخش مطالعه روزنامه و نشریات است.»
به گفته قربانی، بیش از یک میلیارد و 300 میلیون ریال از آبان 1392 تاکنون در بخش عمرانی از محل تملک دارایی استانداری تهران برای کتابخانههای شهرری هزینه شده است.
وی همچنین لحاظ کردن بودجههای فرهنگی بیشتر و افزایش قدرت خرید مردم و قرار دادن کتاب در سبد کالای خانوار و همچنین روزآمد کردن کتابها در کتابخانهها را از مواردی ذکر میکند که میتوانند در افزایش علاقهمندی اهالی شهرری به مطالعه موثر باشند.
در یک جمعبندی کلی میتوان نتیجه گرفت وضعیت فرهنگی ساکنان شهرری با وجود آسیبهای ناشی از مهاجرپذیری این منطقه مطلوب است و ری فرهنگ غنی تهران قدیم را در خود جای داده است. در عین حال شهرری نیازمند توجه هرچه بیشتر مسوولان فرهنگی برای استفاده بهتر از ظرفیتهای ادبی باارزش آن است و شایسته است که تولیت آستان حضرت عبدالعظیم(ع) فعالیتهای خود را در معرفی هرچه بهتر این شخصیت مذهبی به جوانان شهرری بیش از پیش گسترش دهد و خود پیشگام تدارک انجمنهای گوناگون ادبی و مذهبی باشد تا از علایق دینی به سود توسعه کتابخوانی استفاده شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
