«مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان» حدود پنج سال پس از قیام 15 خرداد و در شرایطی که تب و تاب گروههای مبارز علیه رژیم پهلوی زیاد بود، به طبع رسید و کمبود منابع مطالعاتی در زمینه مبارزه با استعمار را برای آنها جبران کرد.
به گزارش ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، «مسلمانان در نهضت آزادی هندوستان» یکی دیگر از آثار دوره نخست فعالیتهای قلمی قائد شهید امت است که در تیر 1347 در دو هزار نسخه توسط انتشارات آسیا منتشر شد. این کتاب در اصل ترجمهای بود از کتاب «کفاح المسلمین فی تحریر الهند» نوشته عبدالمنعم النمر که از علمای الازهر محسوب میشد. اما روی جلد درج شده که این کتاب ترجمه و تالیف (آیتالله شهید) سیدعلی خامنهای است.
سبب را آن متفکر بزرگوار در مقدمه خود چنین نوشته بودند: «اینجانب هر چند ابتدا فقط عزم ترجمه این کتاب را داشتم، ولی پس از شروع، چون در برخی موارد مطالب و یادداشتهایی متناسب با موضوع متن کتاب در اختیار بود و آوردن همه آنها در پاورقی گذشته از اینکه رشته مطالب را در ذهن خواننده میگسیخت، وضع صفحهبندی کتاب را از لحاظ توازن متن و حاشیه، بیقواره و ناخوشایند میساخت، ترجیح دادم که آن یادداشتها را نیز در متن بگنجانم و فقط آنچه را که بهراستی حاشیه است در پاورقی جای دهم. بدینقرار کتاب از صورت ترجمه محض خارج شد و عنوان «ترجمه و تالیف» گرفت.»
کتاب شامل هفت فصل است و مقدمهای در باب چگونگی ورود اسلام به شبه قاره و همچنین چگونگی مستعمره شدن هند و قیامهای مردم (و ذیل آن مسلمانان هند) و در نهایت انقلاب و آزادی هند. عناوین فصول هفتگانه کتاب نیز به ترتیب از این قرار است: «انگلیس و مسلمانان پس از انقلاب»، «عدم همکاری و نافرمانی مدنی از نظر گاندی و مسلمانان»، «نافرمانی مدنی از نظر مسلمانان»، «دوران طلایی مبارزات هند»، «اختلاف هندو و مسلمان»، «نخستین نغمه پاکستان» و «نظریه تقسیم از دیدگاه کنگره و مسلم لیگ».
موضوع اصلی کتاب بررسی سهم مسلمانان در شکلگیری و پیشبرد نهضت استقلال هند است. نویسنده تلاش میکند روند مبارزه با استعمار را در پیوند با تحولات سیاسی و اجتماعی جامعه هند توضیح و نقش گروهها، رهبران دینی و شخصیتهای اثرگذار مسلمان را در این مسیر نشان دهد. در این روایت مبارزه با سلطه بریتانیا تجربهای چند مرحلهای است که از فعالیتهای فکری و اصلاحی آغاز میشود و در ادامه به شکلگیری جریانهای سیاسی و حرکتهای سازمان یافته استقلال طلبانه میرسد.
یکی از محورهای مهم کتاب بررسی جایگاه رهبران مسلمان در بیداری سیاسی جامعه هند است. شخصیتهایی چون سید احمدخان و دیگر فعالان دینی و اجتماعی در متن تحولات این دوره قرار میگیرند. نویسنده به جریانهای اصلاحی، فعالیتهای فرهنگی، تشکلهای سیاسی و تلاشهایی میپردازد که برای افزایش آگاهی عمومی و مقابله با نفوذ استعمار صورت گرفت. همچنین تعامل مسلمانان با دیگر گروههای استقلالطلب و تأثیر اختلافهای مذهبی و سیاسی بر روند مبارزه از موضوعات مورد توجه اثر است.
کتاب در عین حال به مسئله بازنمایی تاریخی مبارزات مسلمانان توجه دارد. نویسنده معتقد است در برخی روایتهای مربوط به استقلال هند، سهم شخصیتها و جریانهای مسلمان به اندازه نقش آنان در تحولات آن دوره بازتاب پیدا نکرده است. از این رو،بخش مهمی از اثر به معرفی چهرهها و حرکتهایی اختصاص دارد که در روایتهای عمومی تاریخ استقلال هند کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. این رویکرد کتاب را به تلاشی برای بازشناسی بخشی از تاریخ سیاسی و اجتماعی شبهقاره تبدیل میکند.
باید اشاره کرد که تاریخ تدوین محتوای کتاب بیش از هر چیز، نوعی سنخیت بین موضوع اثر و شرایط اجتماعی آن روز ایران را نشان میدهد که از جنبه تاریخی، درخور تامل است. این کتاب حدود پنج سال پس از قیام 15 خرداد 1342 و در شرایطی که برخی گروههای مبارز به تازگی شکل گرفته، برخی گروههای قدیمیتر سرکوب و اعضای آنها دستگیر شده بودند و برخی گروهها نیز در تدارک بارورتر کردن فکر و برنامه خود برای آینده بودند، به رشته تحریر در آمد و منتشر شد.
در این دوره بسیاری از گروههای مبارز در حال مطالعه در تاریخ نهضت اسلامی در سایر کشورها و مبارزات مسلمانان و تعاملات آنها با جنبشهای ضد استعماری معاصر بودند. در واقع این اثر پاسخی به نیاز عناصر و جریانات مبارز برای مطالعه شیوههایی بود که مسلمانان در شرایط گوناگون و کشورهای متفاوت برای مبارزه با استعمار در پیش گرفته بودند. اشارات مولف و مترجم اندیشمند در مقدمه کتاب نشان میدهد که این نکته مطمح نظر ایشان بوده است، هرچند سانسور مانع از بیان آن شده است.
در واقع برگزیدن پژوهش در تاریخ تعامل مسلمانان با نهضت رویارویی با استعمار انگلیس در هندوستان، انتخابی هوشمندانه بود، زیرا تنوع دینی و قومی نژادی موجود در این کشور، فرایند مبارزه را دشوارتر میسازد و با دشوارتر شدن مبارزه، شیوههای آن هم به تناسب، بسیار ظریفتر و دقیقتر خواهد بود و طبعا ارائه الگوی تعامل مسلمانان با چنین حرکت شکننده، دشوار و در عین حال پرتنوعی میتوانست در آن شرایط بس کارآمد باشد.
همچنین انتشار این کتاب در محافل دینی، فکری و مبارزاتی آن دوره، بازتابی نمایان و نسبتا گسترده داشت. بهطور مشخص این پژوهش مورد توجه تنی چند از اندیشمندان بزرگ اسلامی کشور قرار گرفت. به عنوان نمونه استاد شهید آیتالله مطهری در حاشیهای که بر صفحات اولیه یکی از نسخ این کتاب نوشته، آورده است که: «در روزهای 48/۵/27 الی 48/۶/1، این کتاب که از سوی مولف و مترجم اهدا شده است، در مشهد مطالعه شد. بسیار کتاب مفید و لازمی است و در موضوعاتی مانند این موضوع زیاد باید نوشته و به همین خوبی باید تجزیه و تحلیل بشود.»
مطالب قبلی پرونده
*
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.